ČAK i ako ne znate da su u njemu, u poslednjoj deceniji 19. i prve tri decenije 20. veka, stolovali srpski patrijarsi, zdanje Patrijaršijskog dvora u Sremskim Karlovcima će vas nesvakidašnjim spojem elegancije i monumentalnosti opčiniti na prvi pogled. Ipak, tek kada krenete kroz njegove raskošne odaje, shvatićete kakvo bogatstvo i kakav uzvišeni trag srpskog trajanja ono čuva.

- Ova kapela je replika kapele iz čuvene crkve Svete Sofije u Carigradu, a 1896. ju je, uz blagoslov tadašnjeg patrijarha Georgija Brankovića, oslikao Uroš Predić - kaže, na prvom koraku šetnje kroz prelepo zdanje, istoričar Srđan Ercegan, rukovodilac riznice SPC smeštene u najlepšoj građevini "srpskog Siona".

Krsna slava Georgija Brankovića, koji je na čelu SPC bio od 1890. do 1907, bio je Sveti Dimitrije, pa je i kapela posvećena tom hrišćanskom velikomučeniku. A na ikoni koja ga u njoj oličava, u ratničkom stavu poznato crnomanjasto, mladalačko lice, tek ogaravljene nausnice, sa dugom kosom i sanjalačkim crnim očima.

- Mada o tome nema pisanih tragova, predanje da je Prediću za lik Svetog Dimitrija zapravo poslužio pesnik Branko Radičević u Karlovcima živi i danas - rešava našu dilemu sagovornik "Novosti". - To predanje veli i da je velikom slikaru za lik Hrista poslužio sopstveni portret iz mladih dana, a za ikonu Bogorodice lik njegove majke za koju je bio izuzetno vezan.

Iz Karlovaca je od 1690. i seobe pod Arsenijem Čarnojevićem, do 1930. godine kada je završeno zidanje današnje Patrijaršije, a tron vraćen u Beograd, našom crkvom upravljalo 20 mitropolita i patrijarha. U jednoj od sedam odaja njene riznice u karlovačkom dvoru podignutom, inače, po projektu arhitekte Vladimira Nikolića od 1892. do 1895. su portreti njih 13, uključujući, razume se, i Brankovića.

- U preostalih šest odaja su bogoslužbene knjige, ikone, i niz dragocenih predmeta, mahom sa teritorije Srema i iz naših svetinja u Dalmaciji i Slavoniji - nabraja dalje Ercegan. - Od knjiga, najstariji je Cvetnik iz 15. veka, a tu su i Oktoih Božidara Vukovića štampan u Veneciji 1537. i Beogradsko četvorojevanđelje iz 1552. godine.

Dah zastaje i pred šest filigranski izrezbarenih prestonih krstova, posebno pred onim najvećim koji je 1826. godine, od srebra i zlata, u Novom Sadu iskovan za Hram Svetog Stefana Štiljanovića u manastiru Šišatovac.

- Tom manastiru čiji zvonik je, da podsetim, podigao Vuk Isakovič, junak romana "Seobe" Miloša Crnjanskog, ovaj zlatni putir za vino je 1725. godine iz Petrograda poslao ruski patrijarh Joanikije - otkriva naš sagovornik, pokazujući jedan od pet dragocenih putira koji se čuvaju u riznici.

Tu su i ikone Svete Trojice i Strašnog suda oslikane u 15. veku u Crkvi Presvete Bogorodice u Drnišu, u isto vreme nastalog Hrista u grobu iz zavetne crkve Svetog kneza Lazara u Dalmatinskom Kosovu, pozlaćeni ikonostas Hrama Svetog oca Nikolaja s početka 18. stoleća, brižljivo restaurirani ostaci nekada raskošnih ikonostasa Starog i Novog Hopova, koje su oskrnavili u Drugom svetskom ratu Pavelićeve ustaše, a potom jednako razvereni sremački partizani...

- Nemoguće je, naravno, sve pobrojati, a šta god da preskočimo ogrešićemo se - kaže Ercegan. - Ipak, moram da izdvojim ovaj zlatotkani felon ili ogrtač sa njegovim inicijalima u kojem je Sveti Petar Cetinjski 1784. hirotonisan baš ovde u Karlovcima, u Crkvi Svetih apostola Petra i Pavla. Kao i ova dva felona koja je karlovačkoj Gornjoj crkvi darovala plemenita kneginja Ljubica Obrenović koja počiva u Krušedolu, carskoj lavri naše svete Fruške gore.


POVORKA SVETIH SRBA

U KARLOVAČKOJ riznici je više nego impresivna i kompozicija čuvenog ikonopisca Mojsija Subotića "Povorka svetih Srba", oslikana s početka 18. veka u pravoslavnoj crkvi u Velikim Bastajama, u zapadnoj Slavoniji. Iz nje vas, kao da su živi, gledaju Simeon Mirotočivi i sin mu Sava, kraljevi Milutin i Stefan Dečanski, carevi Uroš i Lazar, despoti Stefan, Maksim i Jovan Branković, prepodobna mati Angelina...

MOŽE SAMO S NARODOM

DOBAR deo dragocenosti je u Karlovce iz srpskih hramova sklonjen devedesetih godina, tokom ratnih operacija u Hrvatskoj. Ta zemlja je, proletos, pred Evropskim parlamentom zatražila da joj se one vrate kao deo "opljačkanog hrvatskog kulturnog blaga".

- Stav naše crkve je da se dragocenosti vrate onda kada srpske bogomolje budu obnovljene i adekvatno obezbeđene. I kada se i naš, srpski narod vrati na prostore svojih dedova i pradedova - poručuje episkop sremski Vasilije, čija rezidencija je upravo u Patrijaršijskom dvoru u Karlovcima.