PODACI o 1.500 arheoloških lokaliteta Rasa su ovih dana po prvi put sabrani na jednom mestu, u knjizi "Arheološka karta Novog Pazara, Tutina i Sjenice". Nalazišta od praistorije do savremenog doba, raštrkana na 2.359 kvadratnih kilometara krajnjeg jugozapadnog ugla Srbije, sistematski su popisana, opisana, ilustrovana i predstavljena na topografskim kartama.

- Ovo je prostor velikih migracija i imigracija, jer je od praistorije do Velike seobe Srba ovuda prolazio važan put kretanja ljudi, robe i civilizacija. Popisani su lokaliteti svih perioda, a najviše ima srpske srednjovekovne baštine. Broj od 1.500 lokaliteta nije konačan. Neprestano pronalazimo nove i nadam se da će ovaj "katalog" biti dobar vodič za buduće istraživače - kaže arheolog Dragica Premović Aleksić, direktor Muzeja Ras u Novom Pazaru, koja naglašava pomoć Ministarstva kulture za objavljivanje ovog dela.

U nazivu knjige nije želela da koristi termin Ras ni Stara Srbija, jer se oni odnose na znatno veći prostor, a ni Sandžak koji je ušao u upotrebu mnogo kasnije i sa drugim smislom. Predstavljeni su samo lokaliteti u srcu starog Rasa, oblasti šumovitih planina i prostranih visoravni, kroz čije su rečne doline prolazili putevi kretanja ljudi, robe i civilizacija.

- Zahvaljujući geografskom položaju ova teritorija je tranzitna zona između centralnih delova Evrope i Male Azije. Stanovništvo područja jugozapadne Srbije putem kroz doline Ibra, Lima i preko Pešterske visoravni uspostavljalo je komunikacije sa susednim oblastima još tokom praistorije i te su one nasleđene u kasnijim epohama - objašnjava Dragica Premović Aleksić.

Ras je bio "stolno mesto" prednemanjićke Srbije sa mnoštvom naselja, trgovišta i utvrđenja, a Nemanjići su ovde pokrenuli streloviti uspon srpske srednjovekovne države. Uprkos bogatstvu baštine ovog kraja, istraživanja su počela kasno, a rezultati su tek sad celovito predstavljeni.

Freska iz Sopoćana

Oblast Stare Srbije su prvi radi evidentiranja arheoloških likaliteta i spomenika kulture 1951. obišle arhitekte Đurđe Bošković i Branislav Vulović. Sledećih 15 godina niko nije dolazio. Tek kad je 1965. osnovan Zavod za zaštitu spomenika kulture u Kraljevu, počelo je organizovano istraživanje, pregled terena i beleženje podataka koji ukazuju na moguća nalazišta. Stari Ras sa Sopoćanima je već 1979. uvršten na listu svetske kulturne baštine pod zaštitim Uneska. Dolina Deževske reke, gde su se nalazili dvorovi Nemanjića 1978. i 1979. je prvi put detaljno pregledana, a do danas je minimalno iskopavano. Tek osamdesetih Arheološki institut počinje intenzivniji pregled terena i beleženje podataka na širem području Rasa.

- Od 1981. do 1986. obavljena su i iskopavanja na velikom broju lokaliteta, što je otkrilo ostatke mnogih utvrđenja, naselja i crkava. Samo u Novom Pazaru je iskopavano na 18 lokaliteta, na području Sjenice sondirano je pet utvrđenja, na teritoriji Tutina iskopavanja su obavljena na sedam utvrđenja, dve crkve i tri naselja, kao i na paleolitskom lokalitetu Smolućke pećine. A to je samo mali deo baštine - nabraja Dragica Premović Aleksić.

Od devedestih intenzitet istraživanja se smanjuje, a početkom 21. veka ona praktično prestaju. Samo istraživači Muzeja Ras nikada nisu odustali. Dragica Premović Aleksić nastavila je da obilazi stare i traži nove lokalitete. "Novosti" su pratile njen rad i brigu zbog ugroženosti spomenika kakav je stara srpska prestonica Dostinika i senzacionalna otkrića kao što je slovensko svetilište na Pešteru. Sad je sve lokalitete iz srca Rasa "vratila u život" knjigom koja nije suvoparno naučno delo, već se doslovno može koristiti kao pravi putnički vodič kroz prostor i vreme.

Lokaliteti su predstavljeni na topografskim kartama, a čitajući njihove jezgrovite opise duhovnim očima tačke na mapama pretvaraju se u sela, trgovišta, crkve, tvrđave i karaule nad putevima kojima su karavani putovali od rudnika Kopaonika ka jadranskim lukama.

- Lokaliteti nisu podeljeni hronološki, jer su mnogi "živeli" u različitim istorijskim periodima pa bi se pojavljivali na više mesta, a opet se ne bi stekla prava slika o njima - kaže Dragica Premović Aleksić.

Fenomen "ulaženja i izlaženja" iz istorije ilustruje sudbinom utvrđenog grada čiji se ostaci nalaze u ataru sela Vrsenice, na obronku planine Giljeve, gde je u 3. veku podignuta rimska kula-osmatračnica radi zaštite puta "Vija metalorum". Arheološki nalazi ukazuju da su u Rasu trgovina i metalurgija cvetale još u 9. veku pre naše ere, pa je Rim samo nasledio taj "put metala". Rimljani su u 4. veku oko karaule podigli tvrđavu, koju je u 6. veku srušio veliki zemljotres. Za obnovljenu tvrđavu pod imenom Destinik, ili Dostinika, vizantijski car Konstantin Porfirogenit piše da je veliki grad "pokrštene Srbije" u 9. veku.

- Tad Srbijom vlada knez Petar Prvi koji nosi hrišćansko ime. Kršten je verovatno u crkvi čiji su ostaci otkriveni u utvrđenju u Vrsenicama. Život grada ponovo prestaje tokom 10. veka, kad strada u bugarskom pohodu. U obnovljenoj tvrđavi "na Sinicah" kralj Uroš Prvi 1253. izdaje svoj prvi vladarski akt. Uz ratove s Turcima stanovništvo ovog kraja desetkovalo je i "malo ledeno doba" krajem 16. i početkom 17. veka - nabraja Dragica Premović Aleksić.

Danas je od velikog grada ostalo malo zidina i temelji crkava i kula. Od srpskih sela u kojima su turski popisivači iz 16. veka izbrojali hiljade stanovnika, nema ni traga.

Tvrđava Ras na Trgovištu

-U austro-turskim ratovima i velikoj seobi 1689. stradalo je i raselilo se mnogo stanovništva, a u turskoj kontraofanzivi spaljene su sve crkve i manastiri. Ceo kraj je izgubio privredni i ekonomski značaj i ostalo je samo sećanje koje mora da se čuva - zaključuje Dragica Premović Aleksić.

SVEDOČANSTVA NA GROBLjIMA

BURNA sudbina Rasa može se čitati iz najbrojnijih lokaliteta - grobalja. Najstarije su nekropole pod humkama-tumulima, a najbrojnija su srednjovekovna groblja i na najvećem broju njih su nađeni i ostaci crkava. Muslimanska se javljaju dosta kasnije. Srpska srednjovekovna groblja koje današnje srpsko stanovništvo obično pogrešno naziva "grčkim".

Dragica Premović Aleksić

- Istorijski izvori, manastirske povelje i turski popisi navode da groblja pripadaju srpskom stanovništvu. Razlog zaborava su Velika seoba Srba, u kojoj se veliki deo stanovništva raselio i njihova groblja bila su strana Srbima koji su kasnije došli. Deo starosedelaca koji nije otišao primio je islam i na njihovim "grčkim grobljima" se jasno uočava nagli prekid sahranjivanja u to vreme i formiranje novih muslimanskih nekropola. Takođe, Turska je doselila katoličko stanovništvo iz Albanije, koje je kasnije primilo islam - objašnjava Dragica Premoveć Aleksić.

CRKVE, MANASTIRI I TVRĐAVE

NA teritoriji grada Novog Pazara evidentiran je 651 lokalitet, Sjenice 460 i 415 u Tutinu. Na novopazarskom području, između ostalog, pronađeni su ostaci oko 276 srednjovekovnih srpskih grobalja, 130 crkava, tri manastira, 26 tvrđava, 6 kula, 109 naselja i 14 rudnika.