ZAHVALjUJUĆI Ivi Andriću rokeri na Zapadu su šezdestih godina prošlog veka prašili iz sve snage "Marš na Drinu". Istovremeno, koračnica Stanislava Biničkog, posvećena srpskim herojima s Cera i Kolubare, u Titovoj Jugoslaviji bila je ideološki prokazana i zabranjena. U julu 1964. došlo je do preokreta. Na pedesetu godišnjicu Velikog rata filmski spektakl "Marš na Drinu" vratio je na velika vrata melodiju uz koju je mala Srbija slavila pobede na velikim austrougarskim armijama.

Režiseru Žiki Mitroviću hrvatski partijski kadrovi su pretili, srske ulizice su ga opanjkavale, ideološke komisije su zasedale, pljuštale su negativne kritike. Uzalud. "Marš na Drinu" je gazio sve rekorde gledanosti. Ali dok je koračnica grmela u bioskopskim dvoranama i dalje su bili hapšeni zbog "srpskog nacionalizma" oni koji su je naručivali u kafani. Iako su marš na Zapadu svirali i snimali džez orkestar iz Kelna, visokotiražni Džejms Last, holandski harmonikaški duo De Kermisklanten, italijanka Franka Sicilijano, južnoafrički organista Čeri Vajner, američki gitarista Čet Atkins, dobitnik 14 Gremi nagrada, kao i pevačica Peti Pejdž, koja je uz marš pevala stihove pesme "Mali vojnik". Nešto kasnije slavni dirigent Herbert fon Karajan uvrstio je melodiju Biničkog u svoj reprtoar.

Ove godine, vek od nastanka "Marša na Drinu" urađena je prva naučna studija o neobičnoj sudbini ove melodije koju kao da je pratio težak usud srpskog naroda.

- Kapelnik Muzike kraljeve garde Stanislav Binički je univerzalnim jezikom muzike ovekovečio autentične zvuke ratišta tokom herojske odbrane Srbije 1914. godine - objašnjava muzikolog Marijana Dujović, autor studije o životu Biničkog, kompozitora, muzičkog pedagoga, osnivača srpske vojne muzike i opere. Potomak generacija srpskih krajišnika s vojne granice, on je u Velikom ratu bio ratnik s dirigentskom palicom.

ROKERI VOLE “MARŠ“ NOVA renesansa "Marša na Drinu" došla je 1984. godine sa pločom na čijem omotu se nalazio crtež vojničke cokule i "starki" koje stupaju u korak. Virtuoz na gitari Radomir Mihajlović Točak je hard-rok verzijom marša osvojio publiku i inspirisao kolege da obrade kompoziciju Biničkog. "Marš na Drinu" je odsvirao i Džoni Štulić, ali rekord drži slovenačka grupa "Lajbah", koja ga je objavila na 16 albuma!

U ritmu svog marša Binički je sačuvao riku kanonada topovskih baterija. U elegičnom početku melodije zabeležen je uzdah ratnika, pre nego što potone u metež bitke, a kraj je slika srpske pobedničke euforije. Taj marš pobede od kraja Drugog svetskog rata do 1964. u Jugoslaviji je bio prećutno zabranjen kao dekadentan i nacionalistički. A to je bila optužba zbog koje se glava gubila. Do dramatičnog preokreta dolazi kad je "Marš na Drinu" postao hit na Zapadu zahvaljujući Andrićevoj "Na Drini ćupriji".

- Marš je iz političko-ideoloških razloga gurnut u zaborav na našim prostorima, a u život ga je vratio Ivo Andrić. Kad je 1961. otišao u Stoklolm da primi Nobelovu nagradu za knjigu "Na Drini ćuprija", u prtljagu je poneo i predratnu gramofonsku ploču sa snimkom "Marša na Drinu". Insistirao je da mu nagrada bude uručena uz njegove zvuke. Šveđanima se melodija mnogo dopala - kaže Marijana Dujović.

Švedski trubač Lil Jorgen Petersen ubrzo je snimio singl s već melodijom Biničkog, ali pravu svetsku ekspanziju marš doživljava 196 3, kad ga je snimio danski gitarista i evrovizijski pobednik Jirgen Ingman. Izdavačka kuća "Polidor" posle velikog uspeha marša u Danskoj izdala je ploču i za svoje tržište. Marš iste 1963. snima nemački orkestar Horsta Vendea. Na "Bilbordovoj" listi hit singlova iz 1963. Ingmanov "Maršen til Drina" zauzima drugo mesto. Na poziv "Polidora" u Švedsku dolazi Ansambl "Urošević", u kome je violinista slavni Vlastimir Pavlović Carevac. Oni za švedsko tržište snimaju najčuveniju verziju marša koja je nekoliko godina kasnije uvezena u Jugoslaviju. Melodija, uz koju je u oslobođeni Niš 1918. ujahala srpska konjica, prelazi 1963. Atlantik i osvaja mlade jahače na talasima - surfere sa zapadne obale SAD.

- Delo Stanislava Biničkog, skoro zaboravljeno u našim krajevima, doživljava munjevitu svetsku ekspanziju. Posebno mesto u popularizaciji imaju rok-surf bendovi iz šezdesetih koji su "Marš na Drinu" uvrstili u numere popularne, zabavne muzike za ples, među kojima su: "Spotniksi", "Džokersi" i čuveni "Šedousi" - kaže Marijana Dujović.

Taktovi pobede čuli su se sa svih strana, osim kako se činilo, u Srbiji. Međutim, u maju 1964. reporter "Novosti" javlja iz Valjeva da se tamo nešto iza brda valja. On opisuje praznično raspoloženje u varoši kojom marširaju vojnici sa u starim srpskim uniformama sa šajkačama, gde Tešnjarom defiluje konjica zveckajući sabljama, a vozari viču na zaprege koje vuku topove prema brdima koja se tresu od eksplozija i bojnih pokliča. Srbija je tako saznala da "Avala film" snima film o Cerskoj bici. Režiser Žika Mitrović nekako je uspeo da kroz ideološke komisije progura scenario koji je pažljivo pisao s Arsenom Diklićem. Oni su sve vreme tvrdili da ne snimaju film o Cerskoj bici, već da opisuju tragičnu sudbinu jedne artiljerske baterije u svetskoj klanici. Učinjen je nezapamćen podvig, spektakl je završen za samo dva meseca.Preko dana se snimalo, a uveče je materijal montiran. U tajnu filmske muzike bili su upućeni malobrojni. Profesor Vasilije Mokranjac dao je ansamblu Beogradskog garnizona note starog marša koji je 17. jula 1964. zagrmeo u pulskoj areni.

HRVATI BILI KONSTERNIRANI FILM "Marš na Drinu" započeo i završio se kompozicijom Biničkog, koja se nije čula 20 godina u Jugoslaviji kojom je vladao Josip Broz, nekadašnji podoficir zloglasne austrougarske Vražije regimente. Hrvatski partijski rukovodioci su posle premijere prišli režiseru Mitroviću i kritikovali "Vi u Srbiji opet srbujete!", što je bila opasna optužba. U pulskoj „Areni“ dobio je te godine Nagaradu publike.

Film je uznemirio vrh partije i države, koji ga je dva puta gledao u Klubu poslanika na Dedinju, tražeći razlog da ga zabrani. Naručene negativne kritike su proglašavale spektakl lošim i neistorijskim, ali uzalud. "Marš na Drinu" je pobedonosno umarširao u Srbiju. Za nešto više od mesec dana prikazivanja samo u Beogradu film je videlo više od 270.000 ljudi. Svi rekordi glednosti bili su potučeni.

Svako izvođenje "Marša na Drinu", naročito u vreme kad je bio zabranjivan, Srbi su doživljavali kao nastavak pobeda sa Cera i Kolubare. Koračnica koju je Stanislav Binički komponovao uz grmljavinu topova 1914, čuvala je ponosno sećanje na stradanja i pobede u Velikom ratu i kad se o njima moralo ćutati, kaže muzikolog prof. dr Sonja Marinković.

- Muzika je od biblijskih jerihonskih truba do danas ostala deo vojnog arsenala. Ali malo je melodija koje su se kao "Marš na Drinu" doslovno pretvorile u folklor. Marš su kroz bitke i albansku golgotu preneli u glavama i srcima srpski vojni muzičari. Oni su ostali bez instrumenata, palili su partiture da se ogreju u snegu, ali marš nisu zaboravili. Čim su od saveznika dobili instrumente osvojili su ih melodijom "Marša na Drinu", koju su izvodili na turnejama širom Evrope - kaže dr Sonja Marinković, profesor Fakuleta muzičkih umetnosti i mentor studije o Stanislavu Biničkom.



BITKA ZA FILM

TOKOM snimanja "Marša na Drinu" momci iz valjevskih sela su se masovno javljali u dobrovoljce-statiste. Penzionisani profesor vojne akademije, pukovnik Jovan Luković, stručnjak za Prvi svetski rat, preuzeo je komandu i po ceo dan ih je muštrao kao pravu vojsku, da bi od njih stvorio prave stare konjanike i artiljerce. Niko se nije žalio. Vodila se bitka s vremenom, film je morao biti završen do Pulskog festivala. Potomci srpskih ratnika iz JNA otvorili su magacine s trofejnim oružjem, a vojne radionice su pravile municiju koja se više nigde nije proizvodila.



UMETNIK S VOJNIM PEDIGREOM


STANISLAV Binički, kompozitor "Marša na Drinu", potomak je krajišnika koji su čuvali granice hrišćanske Evrope.

- Njegov otac, Stevan Binički, vojni inženjer, rođen je 1840. u ličkom selu Mušaluku, kao dete krajiškog oficira, Stevan je često menjao mesta stanovanja i školovanja, a slična sudbina zadesiće i njegove potomke. On 1868. dolazi u Kneževinu Srbije, odriče se austrougarskog državljanstva i traži srpsko. Primljen je u srpsku vojsku kao inženjer poručnik sa namesništvom u selu Jasika - kaže Marijana Dujović.

Stanislav se ženi Marijom, poreklom iz poznate austrijske porodice Fon Rehingen, udovicom očnog lekara dr Obradovića iz Kruševca. Četiri godine kasnije rođen je prvi sin Stevana i Marije Binički - Stanislav Binički.

- Stevan Binički je 1874. postavljen za komandanta bataljona u Ćupriji, a u Prvom srpsko-turskom ratu, 1876, bio je načelnik štaba Kruševačke brigade. U Drugom srpsko-turskom ratu 1877-1878. potpukovnik Binički je postavljen za komandanta Ibarske divizije Moravskog korpusa - kaže Marijana Dujović.

Pukovnik Binički penzionisan je 1891, a preminuo je 1903. godine u Beogradu. U to vreme Stanislav je već radio u Srpskoj muzičkoj školi i kao kapelnik vojnog orkestra.

- Veći deo svog školovanja u Minhenu Stanislav je proveo kao stipendista Ministarstva vojnog i nakon svršenih studija dobio je nameštanje u vojnoj instituciji. Beogradski vojni orkestar je na čelu sa kapelnikom Biničkim bio aktivan do 20. jula 1903, kad ga je general Jovan Atanacković ukinuo. Nepunu godinu kasnije Binički je uspeo da oformi nov vojni orkestar, uz podršku novopostavljenog vojnog ministra Radomira Putinika. Od 1904. vojni orkestar iz Beograda nastupao je pod nazivom Muzika kraljeve garde i od tada se može pratiti razvoj dirigentske karijere Stanislava Biničkog - kaže Marijana Dujović.