CARSKA lavra manastir Banjska neobnovljen dočekuje još jedan 12. oktobar, dan kad se slavi sveti kralj Milutin, ktitor ove nekada blistave zadužbine. Savremnici su svedočili da je crkva Svetog Stefana, zaštitnika Nemanjića, u 14. veku blistala od zlata kojim su bili okružene freske, a fasada od savršeno spojenih crvenih, belih i plavičastih mermernih ploča i raskošne skulpture i reljefi izazivali su divljenje.

Sedam vekova posle osnivanja od manastirskog kompleksa kod tvrdog grada Zvečana preostala je samo grubo rekonstruisana crkva čiji zidovi pucaju. Iznevereno je zaveštanje kralja Milutina koji u osnivačkoj povelji Banjske poručuje potonjim naraštajima:

- I opet molim stare kao oce, srednje kao braću, mlade kao sinove da ne budu zlotvori ni razoritelji svetog mesta ovog, već naprotiv sazdatelji i savršitelji...Tako i vas molih i još molim da sve ono što sam dao i upisao ovde ne razorite i ne oduzmete, ni malo ni veliko - zapisao je kralj Milutin.

Poruka je bila upućena „bilo kome od roda našeg ili nekim sudom Božjim i od drugog roda“. Onome ko bi se drznuo da „makar i jednu crticu razori“ kraljevi Milutin, Dragutin i arhiepiskop Nikodim koji su potpisali hrisovulju uputili su strašno upozorenje: „Od svih svetih da je proklet i triklet i od mene grešnoga da je proklet i anatema“.

Predanje je očuvalo sećanje na Milutinovu kletvu s kojom je narod zvečanskog kraja tumačio propast dve imperije, osmanske i habzburške, koje su uništavale i pljačkale Banjsku. Gledajući jadno stanje zadužbine danas, mnogi kažu da su i Srbiju izgleda stigle kletve, zbog izneverenog Milutinovog amaneta potomcima da čuvaju i usavršavaju baštinu.

Starog banjskog zlata odavno nema, jer su zidove ostrugale pohlepne Osmanlije, a zatim i zapalile manastir. Nove freske nisu živopisane jer zidovi hrama Svetog Stefana, zaštitnika Nemanjiće, još čekaju rekonstrukciju. To bi bilo razumljivo, da prvi i jedini konzervatorski radovi nisu izvedeni još 1939. kao „privremeni“. Rezultati posleratnih višedecenijih arheoloških istraživanja Banjske još nisu objavljeni. Iako se pre nekoliko godina gromoglasno najavljivala obnova Milutinove zadužbine i vraćanje njegovih moštiju, za šta su država i crkva izdvojile ogromnu sumu, iz toga se izrodila samo velika bruka i sudski proces zbog pronevere. Pri nestručno izvođenim radovima oko manastira dodatno je uništeno mnogo ukrasa crkve.

O carskoj lavri danas brine iguman Danilo, prvi monah ovog manastira posle pet vekova, a istovremeno jedini kaluđer.

- Najvažnije je da crkva živi, da ima mnogo vernog naroda koji dolazi i pomaže koliko može. Ipak, bez stručnjaka i državne pomoći nema pravog rešenja velikih problema u Banjskoj. Iz dana u dan stanje hrama je sve gore, zidovi pucaju i obrušavaju se od vlage. Krov koji je prokišnjavao saniran je, ali uskoro neće imati na čemu da stoji. Molio bih sve ljude dobre volje, a pre svega našu državu, da spasavamo Banjsku dok još ima šta da se spasava - kaže iguman Danilo.

Nebriga za Banjsku traje veoma dugo i teško je objašnjiva, priznaje istoričar prof dr Vlada Stanković, autor prve savremene biografije kralja Milutina, koja razbija mnoge stereotipe.

- Nebriga za Banjsku se mora posmatrati u kontekstu dugotrajnog gušenja kulta kralja Milutina među Srbima. Neverovatno je da vladalac koji je od Srbije stvorio vodeću regionalnu silu svog doba, učinio Nemanjiće delom carske porodice Vizantije i utro put za stvaranje carstva, ima jači kult u Bugarskoj nego u Srbiji. Možda odgovor leži u posmatranju pojedinih Nemanjića kao simbola. U tom slučju Nemanja, Milutin i Dušan predstavljaju Srbiju kakvu njeni protivnici najmanje vole, snažnu, pragmatičnu, uspešnu - kaže dr Stanković.

MILUTIN NIJE OSLEPEO SINA SRPSKOJ javnosti, pa čak ni delu stručnjaka, nije poznata činjenica da su delovi Milutinovog žitija koji govore o tome da je oslepeo svog sina Stefana Dečanskog - dopisani, kaže prof dr Vlada Stanković. - Svi slavisti koji su čitali originalne dokumente slažu se da je priča o oslepljivanju Stefana Dečanskog dopisana i po svemu sudeći netačna. To postavlja pitanje kome je odgovaralo stvaranje kulta valadara mučenika kako je predstavljen Stefan Dečanski, nasuprot kultovima prodornih pobednika Nemanje, Milutina i Dušana. Iako se stalno ponavlja da su mošti kralja Milutina prenete iz Banjske u Trepču, a zatim u Sofiju, zbog opasnosti od Turaka, ni to nije potvrđeno dokazima. Činjenica je da mi ni danas ne znamo zašto su mošti svetog kralja završile u Sofiji i zašto ih posle Prvog svetskog rata kao pobednici nismo tražili - kaže dr Stanković.

Sagovornik „Novosti“ u simbolici „trojstva“ najmoćnijih Nemanjića vidi i mogući razlog što su Osmanlije najtemeljnije razarale upravo njihove zadužbine: Đurđeve stupove u Rasu, Banjsku kod Zvečana i Svete Arhanđele kod Prizrena.

- Takvo zatiranje do temelja nije bilo baš uobičajeno za Turke koji su bili vrlo sujeverni. Tako su postupali samo sa crkvama koje su imale izuzetno veliki značaj kao simboli samosvesti i državne moći protivnika, makar i u prošlosti. S te strane je razumljivo zašto su Turci pokušali da uništavanjem Đurđevih stupova, Banjske i Arhanđela. Međutim, nejasno je zašto je među Srbima uništavan kult kralja Milutina - kaže dr Stanković.

Istoričari podsećaju da je knjaz Miloš, već u prvoj polovini 19. veka počeo da ulaže u oživljavanje i rekonstrukciju Studenice i Žiče, jer se obnavljanjem zadužbina Nemanjića potvrđivao kao srpski vladar. Tu tradiciju nastavili su i ostali Obrenovići, zaključno s kraljem Aleksandrom, čija je novčana pomoć Hilandaru sprečila da srpska svetinja pređe u bugarske ruke. Karađorđevići u Kraljevini Jugoslaviji nisu nastavili tu tradiciju obnavljanja zadužbina Nemanjića, na netom oslobođenim teritorijama Stare i Južne Srbije.

Kraljevske i carske zadužbine ostale su u ruševinama i često su se koristile kao izvor građevinskog materijala. U takvom stanju je 1927. zatekao Banjsku akademik Miloje Vasić.

- U gomili građevinskog materijala i opadina s ruševina u današnjoj crkvenoj porti vide se arkadice od belog mermera koje su negda bile upotrebljene na crkvi u Banjskoj. To su samo pojedinačni ostaci negdašnjeg bogatog plastičnog ukrasa na fasadama Banjske. O tom bogatom ukrasu dobija se bolji i potpuniji pojam pri prolazu kroz selo, pri posmatranju pojedinih modernih zgrada u čijim su zidovima uzidane ovakve arkadice i drugi fragmenti, a u čijim se stajama za stoku nalaze kao baze za drvene direke kapiteli stubova s portala, bifora ili ikonostasa izgrađenih od mermera. Sve bi se to s malo dobre volje i energije dalo lako prikupiti i preneti u crkvenu portu da bi se sačuvalo za docniju eventualnu opravku ove građevine, ali ko će i kada to učiniti - pitao se profesor Milojević.Do danas na ovo pitanje nema odgovora.

ZLA KOB TEODORINOG PRSTENA

MILUTINOVO prokletstvo na sve koji „i jednu crticu“ odnesu iz Banjske povezuje se i sa zlom kobi jugoslovenskog kralja Aleksandra Karađorđevića. Naime u avgustu 1915. načelnik zvečanskog okruga Đoka Matić i Milutin Popović prekopavali su crkvu Svetog Stefana gde su „očekivali mnoge dragocensti“.Posle nekoliko dana naišli su na skelet na čijoj ruci je blistao prsten.

- Masivan prsten od zlata beše sav graviran sa zlatnom krunom. Ozgo beše izrezan dvoglavi beli orao, a oko krune pisaše reči: „Kto ga nosi pomozi mu bog“- ostavio je svedočanstvo Popović.Kasnije je utvrđeno da je skelet pripadao kraljici Teodori, majci cara Dušana, a prsten je odmah predat prestolonasledniku Aleksandru.Advokat Blagoje Barlovac je 1926. isti „prsten iz Banjske“ poklonio Narodnom muzeju. Muzeolozi su utvrdili da je sujeverni kralj Aleksandar, u godini velike političke krize, rešio da prsten u tajnosti preko posrednika da muzeju.