SVET je ušao u metalno doba pre oko 7.500 godina u Pločniku kraj Prokuplja, kad su prvi metalurzi čovečanstva istopili rudu i izlili bakarne predmete. Od tada do pada srpske srednjovekovne države, Toplica je bila mitska riznica metala o kojoj su maštali i za koju su ratovali mnogi narodi.

Toplički kraj, oivičen obroncima Kopaonika, Malim i Velikim Jastrepcem, Vidojevicom i Pasjačom, i dalje je bogat rudama i toplim izvorima, u kojima su se "banjali" i stari Rimljani. Uprkos tome, danas je ova oblast jedna od najsiromašnijih u Srbiji. Topličani rado podsećaju na to da je Stefan Nemanja iz Toplice krenuo u stvaranje moćne srpske srednjovekovne države. A zatim dodaju da su Nemanjići ovde gradili puteve i zanatske centre, a da u 21. veku malo koje topličko selo može da se pohvali asfaltom.

Ipak, zahvaljujući istrajnim srpskim arheolozima, kakvi su Julka Kuzmanović Cvetković i Dušan Šljivar, danas svet zna da se u Toplici odigrala ključna revolucija čovečanstva - prelazak u metalno doba. To dokazuje i međunarodni naučni projekat "Razvoj metalurgije u Evroaziji", koji finansira najvećim delom Velika Britanija.

- U nedavno održanom eksperimentu dobijanja bakra u Pločniku pomoću tehnologije od pre 7.500 godina učestvovali su naučnici iz Velike Britanije, Nemačke, Kine, Španije, Bugarske, a događaj je pratio ceo svet - kaže arheolog Julka Kuzmanović Cvetić, direktor Narodnog muzeja Toplice.

- Međutim, baština Toplice nije samo praistorijski Pločnik. Ovo je milenijumsko raskršće civilizacija koje su se borile za ovdašnje rudonosne prostore.

NEOSVOJIVA TVRĐAVA

POVERENjE u snagu srpske prokupačke tvrđave ilustruje podatak da su u njeno okrilje iz Niša premeštene mošti Svetog Prokopija, uoči turske invazije.

- Velikaš koji je stolovao u Toplici u doba raspada srpske države utvrdio je "grad" - snažnu tvrđavu - koja je bila bezbednija od Niške koju su Turci 1386. osvojili. Srpska vojska koju je vodio Knez Lazar je na Pločniku kod Prokuplja iste godine teško porazila turske trupe pod komandom sultana Murata - navodi Julka Kuzmanović Cvetković.

Predanje kaže da Turci nikada nisu uspeli da vojno poraze branioce Prokupačkog grada. U tvrđavu su ušli tek posle duge opsade i zatekli je pustu. Po legendi, branioci, vešti metalurzi, kad im je ponestalo vode napravili su mehanizam koji je pravio toliku buku tokom noći da su se Turci povukli u strahu, a Srbi su tajnim prolazima pobegli u slobodu.





Sagovornica "Novosti" podseća na činjenicu da je Nemanja, već kao udeoni knez koji je vladao samo delom srpske države - Toplicom, stekao bogatstvo kojim je mogao da podiže zadužbine-manastire u Kuršumliji, a zatim i Đurđeve stupove u Rasu, čim je dobio titulu velikog župana. Imao je novca i za vođenje niza ratova, koji su, i tada, bili vrlo skupi poduhvati.

- Nemanjići su u Toplici stvorili formulu uspeha srednjovekovne Srbije koja se zasnivala na rudarstvu i jakoj vojsci. Kopaonik je u njihovo doba bio izbušen oknima u kojima su radili Sasi, nemački gastarbajteri. Srbi su takođe naučili rudarsko-metalurške veštine, da prave peći, napakuju u njih rudu izmešanu s ćumurom i dobiju "pogaču" ili ingot metala. O tome govore i zanatska imena topličkih sela Rudare, Lubnica, Samokovo - kaže Julka Kuzmanović Cvetković.

Zahvaljujući metalurškim znanjima, Topličani su imali poseban status i posle osmanlijskih osvajanja.

- O tome svedoče turski dokumenti koji propisuju da srpska sela plaćaju porez polugama gvožđa ili drugih metala. Turci u defterima pišu: "Neka ih niko ne dira, oni su demirdžije", odnosno proizvođači gvožđa. Još uvek u planinskim selima ima mnoštvo okana i šljačišta srednjovekovnih topionica - kaže Julka Kuzmanović.

Toplička sela puna su svedočanstava o velikoj istoriji nemanjićke države, ali je Srba u njima sve manje. Po srednjovekovnim rudištima i šljačištima sve češće tragaju stručnjaci stranih rudarskih kompanija.

- Izgleda da smo na pragu još jednog ciklusa u milenijumskoj metalurškoj istoriji Toplice - smatra Julka Kuzmanović Cvetković.

Arheolozi podsećaju da je arheometalurški lokalitet Pločnik otkriven još 1927, ali i da je naša država tek 1996. ponovo pronašla novac za istraživanje kolevke evroazijske metalurgije. Za kolevku nemanjićke Srbije nije izdvojeno ni toliko. Međutim, čak i sa minimalnim sredstvima arheolozi su otkrili brojne tragove naroda koji su ovde prolazili ili živeli. Najmonumentalniji spomenici pronađeni su u podnožju drevne tvrđave na vrhu prokupačkog brega, pod kojim se raširilo današnje Prokuplje. Prvi veliki grad u današnjem smislu te reči na istom mestu razvili su krajem prvog veka Rimljani i nazvali ga Hameum, što znači udica, verovatno zbog toka reke Toplice koja kao kuka steže podnožje brega.

Već vizantijski hroničari grad pominju pod slovenskim imenom Toplica, a kao i u slučaju Rasa, to je bio naziv i za oblast, i za naselje, i za reku. Posle donošenja moštiju svetog Prokopija u topličku crkvu, grad menja ime u Prokuplje, koje nosi i danas.

- Rimljani su prvi podigli veliki rudarski grad pod okriljem tvrđave - zaštitnika ogranka vija militaris, od Naisa ka luci Lisisus, današnjem Lješu. Topličko gvožđe je bilo važan strateški element velikog carstva, a zatim Istočnog Rima i srpske države. Srbi su nastavili da ojačavaju rimsku tvrđavu koja je bila neosvojiva s tri strane koje je štitila Toplica. Jedini prilaz utvrđenju nalazio se na najstrmijoj strani brega - priča nam Julka Kuzmanović Cvetković.

Odbrambeni zidovi štitili su i Crkvu Svetog Prokopija, koja je, pored Hrama Svetih Petra i Pavla u Rasu, najstarija živi crkva ovih prostora. Zidine su štitile i malu Jug Bogdanovu crkvu, koja je nazivana i "latinska".

- U naziv ove crkve takođe je upletena priča o metalima. Dubrovački trgovci, u narodu zvani "Latini", u doba Nemanjića i kasnije imali su trgovinske ugovore koji su im davali privilegovan status i pravo da osnivaju kolonije. Turci su doslovno prepisali nemanjićke zakone o rudnicima, pa su Dubrovčani zadržali privilegije i dobili su na korišćenje Jug Bogdanovu crkvu, koja je zato nazivana i latinska - objašnjava Julka Kuzmanović Cvetković.

Koračanje centrom Prokuplja je hod po vrhu mnogih naselja koji su se milenijumima smenjivala na ovom prostoru, kaže Julka Kuzmanović Cvetić:

- O tome svedoče eksponati pronađenih na ovom prostoru od praistorijskih bakarnih alata i ukrasa, preko oružja ardanaca, koplja grčkih hoplita, rimskih mačeva i srebrnog posuđa, do srpskog nakita i bojnih sekira. Metal je u centru svake od ovih velikih priča.