ASFALT u selu Pope kraj Novog Pazara počinje kod groblja na jednom kraju sela, a završava se kod poslednjih starih kuća na drugom. Meštani konstatuju da imaju dobar put samo za onaj svet, a da su im ovozemaljske staze teško prohodne.

Samo 12 kilometara deli centar Novog Pazara od centra sela Pope koji se nalazi kraj groblja koje okružuje srednjovekovnu srpsku crkvu Svetih apostola Petra i Pavla. Oko nje su sada otkopani i ostaci monumentalne rimske bazilike.

Na osnovu veličine tih građevina arheolozi pretpostavljaju da se kraj ovih hramova u Popama u prošlosti okupljao veliki broj meštana - vernika. Moderno podgolijsko selo, prema rezultatima poslednjeg popisa, ima 69 duša i polako ga osvaja šuma. Na gašenje ovog i sličnih srpskih sela presudan uticaj ima put. Naime, čim se skrene s magistrale M-8 ka Sjenici, putničko vozilo mora da ide brzinom srednjovekovnog karavana ili ostaje bez kartera i točkova.

- Selo ima oko 20 domova sa šezdestak vernika, uglavnom starijih ljudi - rekao nam je sveštenik Dalibor Lazić, koga smo zatekli u odori građevinara, jer zajedno sa majstorima radi na spasavanju starog hrama čiji su zidovi pocrneli od vlage. Iz krova od velikih kamenih ploča rastu mladice drveća.

- S Božjom pomoću, uz blagoslov vladike i plana Zavoda za zaštitu spomenika, spasavamo ovaj hram sa dugom i zamršenom istorijom - pričao nam je otac Dalibor, otirući znoj sa lica isprskanog malterom. - Gornji, najmlađi deo crkve je obnovljen u 17. veku, o čemu svedoči natpis ktitora. On je podignut na temeljima hrama, za koga arheolozi smatraju da je stariji od 13. veka. A ta stara crkva je sagrađena praktično u brodu rimske bazilike iz trećeg veka.

SPOMENICI ŠUMSKO rastinje i vlaga oštetili su i drevnu srpsku nekropolu koja u pravilnim nizovima okružuje hram svetog Petra i Pavla. Okolina crkve nikada nije istražena, pa čak ni celo groblje s neobičnim monumentalnim spomenicima, iako je samo nekoliko metara udaljeno od hrama. Nekih od monumentalnih ploča koje su pomenute u izveštaju iz sedamdestih više uopšte nema, druge su polomljene ili ih je pokrila trava, mahovina i buđ.
- Spomenici su često bez ikakvih ornamenata, a manji broj ima šematizovanu ljudsku figuru na gornjoj površini. Na jednoj ploči nalazio se natpis izvesne popadije popa Mihovila koji je datovan u kraj 13. veka - navodi Dragica Premović Aleksić.

Sveštenik naglašava da iskopavanja oko hrama otkrivaju da su periodi gradnje izmešani i da je teško razlučiti gde prestaje jedan i počinje drugi. Do istog zaključka došli su i arheolozi sedamdestih, prilikom tadašnje konzervacije crkve.

- Današnja hram svetog Petra i Pavla leži na temeljima starije crkve koja je imala približno iste dimenzije. Na velikom delu teže se uočavaju prelazi između starijih i mlađih zidova. Po osnovi starija crkva podseća na hramove koji su se gradili pre Stevana Nemanje. Kompleks crkava leži na podu veće trobrodne bazilike koja je najstariji kultni objekat na ovom prostoru - piše u sačuvanim izvodima starog arheološkog izveštaja iz Popa koji, iz nepoznatih razloga, nikada nije publikovan u celini.

Zidovi bazilike bili su fino ozidani pravilnim kvaderima ujednačene veličine. Njen glatki pod pokriven je četvorougaonim opekama. U unutrašnjosti bazilike pronađene su stope časne trpeze, najvažnijeg dela oltarskog prostora ispod koga se stavljaju čestice moštiju svetitelja. Iza oltarskog zida crkve otkopan je veliki "trolisni" prostor, dublji od metar, čiji lukovi pokazuju da je bazilika imala tri broda. Naučnici smatraju da su i crkva i bazilika prevelike za obično seosko naselje.

- Nažalost, o bazilici i starijem srpskom hramu bez obzira na monumentalnost, ne može se reći ništa preciznije. O okolini još manje. Sedamdestih su obavljena minimalna istraživanja, a rezultati nikad nisu objavljeni - kaže arheolog Dragica Premović Aleksić, direktor Muzeja Ras u Novom Pazaru.

Ipak, na osnovu velične bazilike i crkve naučnici smatraju da se u njenoj blizini nalazilo urbano naselje s brojnim vernicima. Danas sveštenik Lazić s radnicima predano spasava spomenik srpske baštine u selu iz koga Srbi nestaju.

- Da bismo počeli da obnavljamo hram morali smo prvo da isečemo šumu koja ga je potpuno okružila sve do zidova - priznao je otac Dalibor.

- Sada moramo da sređujemo krov, da ne bi propalo i ono malo preostalog dragocenog živopisa.

Ostaci monumentalnih kompozicija na freskama crkve u Popama su po rečima naučnika prava misterija jer su nastale oko 1650. godine kad se mislilo da su svi izvori slikarstva u Srbiji presahli.

Arheolozima je najveća misterija rimski spomenik sa reljefom visok 2,5 metara nađen pored srpskih ploča.

- S južne strane crkve nalazi se rimska stela, a pri njenom vrhu dati su portreti pokojnika, žene i muškarca. Ispod je sto sa darovima i dvema stojećim figurama muškarca i žene. Pri dnu stele je vaza iz koje izlazi lozica. Za sada je neobjašnjivo odakle potiče ovaj spomenik, ali je logično pretpostaviti da ga niko nije nosio ovde izdaleka. Ovo je još jedna od tajni Rasa koje nisu istražene - kaže arheolog Dragica Premović Aleksić.


PUT ZA SREDNJI VEK

DRUM za Pope je od skretanja s magistrale vijugava šumska staza s tragovima tucanika, iako prolazi pored dva ogromna kamenoloma. Njegovom sredinom zjapi kanal koji su izlokale kiše. Teško je i zamisliti kako će put izgledati u kasnu jesen i zimi, a još teže kako se stanovnici Popa snabdevaju i leče u samo 12 kilometara udaljenom Novom Pazaru. Ali zato asfalta ima od svake kuće do groblja.