PUTNICI koji krenu iz Novog Pazara prema Tutinu posle desetak kilometara stižu do raskrsnice pod visokim planinskim grebenom obraslim zelenilom, na čijim se okomitim liticama vide veliki otvori. Samo pažljiv posmatrač uočiće ostatke zidića na ulazu tih pećina iznad ušća Sebečevske reke u Rašku, ali ne i stazu koji vodi do njih.

Iza modernog motela s bungalovima „Pazarište“ skriven je put do pećina gde je po predanju bio zatočen Stefan Nemanja sve dok ga Sveti Đorđe nije oslobodio iz okova. Tu su bile i isposnice u kojima su srpski monasi u vreme Svetog Save pisali Vukanovo jevanđelje, koje je uz Miroslavljevo najznačajniji spomenik srpske pismenosti s kraja 12. veka.

Neobjašnjivo je da nema ni najmanje table koja bi putnika obavestila da se na bregu iznad pećinskog manastira Svetog Arhangela Mihaila i isposnica nalazila jedna od najvažnijih tvrđava vladarskih gradova Starog Rasa.

Isposnice, samo mnogo manje, nalaze se na još surovijoj suroj vrleti ždrela kanjona kojim vodi put ka manastiru Sopoćanima. Ispred ulaza u klisuru stoji dug niz kamenih temelja i osnova lepo ozidanih zdanja iz vremena Nemanjića. Reč je o ostacima drevnog Trgovišta (u vreme turskih osvajanja nazvanim Pazarište) veoma živog trgovačkog centra sa kolonijom dubrovačkih trgovaca i čak šest crkava. Grad u koji su se sticali putevi koje je štitila moćna tvrđava.

IZ RASA U RUSIJU Rukopisno jevanđelje za „velikoslavnog župana Vukana“, najstarijeg sina Stefana Nemanje, napisali su monasi pećinskog manstira pod tvrđavom Ras na 189 listova pergamenta. Analize ukazuju da je na rukopisu radilo četiri pisara i korektor. Do sredine 19. veka rukopis se čuvao na Svetoj gori, a onda ga je Porfirije Uspenski, zajedno sa jednim listom Miroslavljevog jevanđelja, odneo u Rusiju. Danas se Vukanovo jevađelje nalazi u Publičnoj biblioteci u Sankt Peterburgu.

- Komercijalni značaj ovog dela doline Raške potvrđuje uspon srednjovekovnog srpskog trgovišta. Na ovom mestu karavanski put iz Dubrovnika i Bosne račvao se u dva pravca. Jedan prema Kosovu, Skoplju i Solunu, a drugi pravo za Carigrad preko Topličke doline i Niša. Srednjovekovni dubrovački karavani prem jugoistoku sledili su u suštini stare rimske puteve - pisao je engleski putopisac Evans krajem 19. vekla prolazeći starim Rasom.

Danas su ostaci velike rimske bazilike potpuno zatrpani šutom i pokriveni rekom kojoj je promenjen tok izgradnjom parkinga. Ispod njega se nalazi, kažu arheolozi, još jedan neistražen deo Trgovišta.

Najpristupačniji deo ovog kompleksa su manastirske pećine, istražene i konzervirane davnih sedamdestih, samo kad vam neko pokaže kako da dođete do staze koja vodi do njih.

- Prema žitijima u neku od ovih pećina ljubomorna Nemanjina braća su zatočila budućeg velikog župana. Po predanju on je, gledajući iz pećinske ćelije visoki breg iznad grada Rasa, obećao Svetom Đorđu da će mu tu podići hram ukoliko ga oslobodi iz zatočeništva. Zaista, kad je postao veliki župan, Stefan Nemanja podiže na tom mestu svoju vladarsku zadužbinu Đurđeve stupove - kaže Dragica Premović Aleksić, direktor Muzeja Ras u Novom Pazaru.

Do pećina danas vodi široka staza, za razliku od nemanjićkog vremena kad je u manastiru nad ponorom živela kolonija učenih monaha koja se podvizavala u tišini i unutrašnjoj molitvi. Na ovakvim mestima nazivanim „pustinje“ sretali su se najstroži asketizam i neopisiva lepota prirode. Monasi su konopcima i lestvicama dolazili u kelije iz kojih je pucao vidik od koga zastaje dah, a samo korak ih je delio od pada u provaliju.

- Monah Starac Simeon prema zapisu koji je ostavio, upravo je ovde u pećini napisao čuveno Vukanovo jevanđelje, koje je uz Miroslavljevo, najznačajniji spomenik srpske pismenosti s kraja 12. veka - podseća Dragica Premović Aleksić.

Sve do pedestih godina prošlog veka na zidovima pećinskih crkvica i isposnica videli su se tragovi živopisa, ali njih danas više nema. Na ulazu u glavni pećinski hram još postoji bledi trag velike freske, a u narodnom prednju sačuvana je uspomena i na veliko srebrno ogledalo koje je tu stajalo za osvetljavanje crkve u Trgovištu.

- Ta crkva, čiji su temelji i danas vidljivi, nalazila se pod liticom, gde sunčevi zraci čak i leti padaju tek oko devet ujutro. Učeni monasi su, po predanju, rešili taj problem postavljanjem velikog ogledala reflektora kojim su obasjavali grad - otkrva Dragica Premović Aleksić.