PO brojnosti je četvrta slava u Srbiji, nezvanična je slava "Delija", navijača Crvene zvezde, verovatno omiljena naprednjacima koji su posle izbora 6. maja prošle godine preuzeli veći deo kolača u vlasti, Romi ga proslavljaju kroz kult žrtve jagnjeta i zovu ga Erdelezi. Slave ga i u Turskoj, Rumuniji, Moldaviji, Hrvatskoj...

A od sledeće godine Đurđevdan će biti na Uneskovoj reperzentativnoj listi nematerijalnog kulturnog nasleđa čovečanstva. Naša zemlja je prošle nedelje zajedno sa zemljama u regionu, međunarodnoj instituciji pri Ujedinjenim nacijama poslala predlog da se Đurđevdan, kao praznik koji slave pravoslavci, ali i muslimani i katolici, nađe na toj listi, a u istom paketu, ali samostalno, Unesku dostavila materijal i istorijsku građu krsne slava, kao autentične svetkovine i praznika koji obeležavaju samo - Srbi.

Antroplog Marko Stojanović veruje da će provera poslate dokumentacije u Unesko trajati do aprila sledeće godine, a da će odluka o nominaciji Đurđevdana definitivno biti doneta u septembru 2014. godine. Na listi zemalja koje su se priključile nominaciji nalaze se Turska, Rumunija, Hrvatska, Makedonija i Moldvija.

UNESKO: SRPSKI PRAZNIK I OBIČAJI REGIONALNA nominacija Đurđevdana, kažu u Etnografskom muzeju u Beogradu, doprineće podizanju svesti o značaju kulturnog nasleđa. - Uneskova konvencija o očuvanju nematerijalnog kulturnog nasleđa koji je Srbija usvojila 2010. godine, garantuje da će neki naši tradicionalni običaji vezani za proslavu Đurđevdana za "vjek vekova" ostati upisani kao - srpski. A to su: drevni običaj molitva na Staroj planini, staro stočarsko jelo belmuž i turistička manifestacija "Molitva pod Midžorom" - kažu u Etnografskom uzeju.

- Đurđevdan, slava svetog Đorđa, Hidrelez ili prolećno slavlje je proslava koja se 6. maja obeležava u svim državama potpisnicima ove nominacije - kaže za "Novosti" etnolog Etnografskog muzeja Dušica Živković. - Ovaj multinacinalni element nematerijalnog nasleđa koji dolazi iz različitih kultura i različitih geografskih sredina ima mnogo sličnosti. U osnovi ovog praznika, bilo da ga slave muslimani ili hrišćani je slavljenje proleća, kao i težnja da se kroz rituale i ceremonije koje se praktikuju na taj dan obezbedi blagostanje, plodnost i prosperitet porodice i zajednice.

U Srbiji je prolećni praznik sačuvan uglavnom kao pravoslavni praznik posvećen Svetom Đorđu, ali slavi ga i katoličko i muslimansko stanovništvo u stočarskim krajevima.

- Bio on Erdelezi ili Đurđevdan u pitanju je običaj sličan u svim tradicionalnim balkanskim zajednicima koji korene vuče još iz antičkog doba - kaže etnolog Dušica Živković.

Među pravoslavnim vernicima glavni obred u seoskim domaćinstvima je istovetan kao i kod proslavljanja krsnih slava. Priprema se slavski kolač koji u crkvi ili u kući lome sveštenik ili najstariji gost. U nekim mestima, podno planina, sačuvan je običaj da kolač lomi "planinka", odnosno izabrana žena bogato okićina raznim travkama. Ona, prema verovanju, na taj način predstavlja duh prirode i čuvara prerade mleka.

- Na Staroj planini očuvan je verovatno najstariji đurđevdanski običaj. Kolektivna seoska žrtva koja se naziva zavetna molitva, a koja potiče iz vremena prehrišćanske religije - kaže Živkovićeva. - Obred se obavlja u kapelici gde domaćin na žrtvu ispred kamenog krsta u čijem je reljefu uklesan lik Svetog Đorđa prinosi crno jagnje. Taj čin naziva se zavetna molitva.

Viševekovna tradicija proslave Đurđevdana može se videti i na etno-festivalu Đurđevdanski susreti, koji se od 2000. godine održava u opštini Knjaževac, u selima Vrtovac i Balta Berilovac. Meštani i njihovi gosti 6. maja već 13 godina proslavljaju Đurđevdan igrom i pesmom. Organizuju čobanske zabavne igre među kojima je najpopularnije takmičenje u pripremanju belmuža - starog stočarskog sira.

SVEČANO ĐURĐEVDAN je najveći praznik kod većine romske populacije. Na ovaj dan, Romi slave kraj zime i početak proleća, a ranije su, verni nomadskoj tradiciji, pokretali čerge i polazili na put. Na ovaj dan oblače se svečano, jede se jagnjetina, sviraju se romske pesme...

Takođe, u nekim mestima u blizini planina očuvalo se obilje raznovrsnih običaja i magijskih radnji.

U tim selima, podseća Dušica Živković, Đurđevdan obredno počinje ritualnim branjem bilja na takozvani Biljni petak, nedelju dan pre praznika. - Mladi i žene odlaze u planinu da beru cveće i bilje, od kojih kasnije pletu vence i njima ukrašavaju kuće, ograde, konje, mlado žito i jagnje. Noć pred 6. maj provode uz vatru igrajući i pevajući.

U gradovima Đurđevdan se, takođe, obeležava kao i većina krsnih slava u gradovima.. Odlaženjem u crkvu i gozbom u domu domaćina. Naravno, većina običaja koji se praktikuju u selima odavno su iščezli u urbanim sredinima.

PESMA IZ VOZA SMRTI

POSTOJI nekoliko verzija i verovanja kako je nastala pesma Erdelezi, nezvanična himna ovog prazanika, koju je obradom na srpski jezik popularnom učinio Goran Bregović. Prema etnologu Dušici Živković, ona je nastala za vreme Drugog svetskog rata.

- Nastala je u vozu smrti 1942. koji je zarobljene Rome i Srbe prevozio u Jasenovac - kaže ovaj etnolog.