PRE sto godina Srbija je bila među prvih 15 država u svetu koje su imale avijaciju i jedna od prvih pet koje su koristile avione u borbenim dejstvima - tokom opsade Skadra 1913. godine. A hroničari su zabeležili da je u Srbiji prvi konkurs za pitomca avijatičara objavljen u maju 1911.

Naredne godine upućena je na školovanje prva klasa srpskih pilota - poručnici Miloš Ilić i Jovan Jugović, potporučnik Živojin Stanković, narednik Mihajlo Petrović i podnarednici Miodrag Tomić i Vojislav Novičić.

Oni su se obučavali u pilotskoj školi u gradiću Etamp kod Pariza od 21. maja do 8. septembra 1912. godine, gde su uspešno savladali letačku obuku i dobili zvanja pilota. Potom, je, u jesen 1912, Srbija nabavila avione “blerio dži” za svoju vojsku.

A ministar vojni, vojvoda Radomir Putnik, 24. decembra 1912. godine donosi rešenje, kojim se ustanovljava Vazduhoplovna komanda. U njen sastav su ušli Golubija pošta, Balonsko odeljenje, Vodonička centrala i Aeroplansko odeljenje.

Zbog svog značaja Vazduhoplovna komanda je bila neposredno potčinjena štabu Vrhovne komande, a za prvog komandanta je postavljen major Kosta Miletić. Kao baza novoformiranog sastava određen je Niš. Aerodrom je uređen na Trupalskom polju, nedaleko od železničke stanice Toponica, preko koje je vršen transport aviona, goriva i ostalog materijala potrebnog vazduhoplovcima.

- Postoji bogat materijal o počecima vojnog vazduhoplovstva na srpskim prostorima, ali se do sada veoma retko objavljivao - veli Aca Stojanović, u svetu poznati raketni modelar i istoričar vaduhoplovstva i astronautike.

Svoje prvo vatreno krštenje srpsko vazduhoplovstvo je doživelo već u martu 1913. godine, u zajedničkoj borbi srpske i crnogorske vojske protiv Turaka prilikom zauzimanja Skadra. Vrhovna komanda Srpske vojske je poslala pomoć saveznicima - snage organizovane u kombinovani korpus, u čijoj vazduhoplovnoj podršci je učestvovao “Primorski aeroplanski odred”.

U toku borbenog leta ovog aeroplanskog odreda nad Skadrom 20. marta 1913. poginuo je narednik Mihailo Petrović i tako postao prva žrtva u istoriji srpskog vojnog vazduhoplovstva. A prvi uspešan borbeni let u Balkanskom ratu su izveli piloti - poručnik Živojin Stanković i narednik Miodrag Tomić 29. marta 1913. godine, kada su u vazduhu nad Skadrom proveli 45 minuta i sa visine od 2.200 metara osmatrali turske položaje.

Ovi izviđački letovi su nastavljeni sve do 5. aprila, a 12. maja 1913. godine je rasformiran Primorski aeroplanski odred. Piloti i mehaničari zadržani su na okupu u Nišu zbog priprema za naredna ratna dejstva.

Učešće srpskog vazduhoplovstva u Drugom balkanskom ratu je bilo skromno. Po naređenju Vrhovne komande srpske vojske od 6. jula 1913. godine Vazduhoplovna komanda je formirala jedno aeroplansko odeljenje od tri aviona. Dodeljeno je za potrebe Prve armije. Osnovano je i jedno balonsko odeljenje za potrebe Druge armije, koje je izvršilo više izviđanja u okolini Pirota.

Piloti aeroplanskog odeljenja su obavili oko 20 letova, a izviđanje neprijateljskih položaja su onemogućavali loši meteorološki uslovi i velika udaljenost objekata izviđanja od aerodroma.

Objava mobilizacije, 25. jula 1914. godine, zatekla je srpsko vazduhoplovstvo u veoma teškom stanju u kome se nalazilo po završetku balkanskih ratova. I sami svesni značaja vazduhoplovstva, Vlada i Ministarstvo vojno su se trudili da se u savezničkim zemljama, Francuskoj i Rusiji, nabave avioni i dobiju iskusni piloti.

PRVA ESKADRAPRVA srpska eskadrila je formirana 17. januara, a tokom maja i juna 1918. godine i Druga. Srpsko vazduhoplovstvo je dalo veliki doprinos pobedi saveznika u Prvom svetskom ratu. Na Solunskom frontu su srpski piloti izveli oko 3.000 letova, izvršavajući razne borbene zadatke.

Međutim, kapaciteti vazduhoplovne industrije i piloti ovih zemalja su već bili angažovani za sopstvene potrebe, tako da je srpska vojska bila primorana da se u toku prvih devet meseci rata osloni samo na svoje raspoložive snage.

Zbog malog broja aviona, balona, letača i drugih stručnjaka pokazalo se da je nemoguće razdvojeno dislociranje jedinica. Zato je 6. avgusta Vazduhoplovnoj komandi naređeno da se stavi na raspolaganje komandantu Treće armije i da zaposedne letelište Dabića polje kod Valjeva.

Prvi borbeni let sa ovog letelišta su već 13. avgusta 1914. izveli pilot, kapetan Živojin Stanković, i izviđač, poručnik Vojislav Novičić, sa avionom “blerio” izviđajući neprijateljske mostobrane na Drini i Savi u toku Cerske bitke. Radi izviđanja područja budućih operacija u Sremu je ubrzo formirano Aeroplansko odeljenje Šumadijske divizije na čelu sa pilotom Miodragom Tomićem, koje je izvršavalo izviđačke zadatke za potrebe Prve armije.

Na povratku sa jednog takvog zadatka 27. avgusta 1914, Tomića je nad Mišarskim poljem napao austrougarski avion, sa kojeg je izviđač-strelac otvorio vatru. Kako Tomić nije bio naoružan, morao je da se spasava naglim poniranjem. To je bila prva borba u vazduhu na Srpskom frontu u Prvom svetskom ratu.

Nakon oslobođenja Beograda, Balonsko odeljenje i Aeroplanska eskadra su premešteni na Banjicu, odakle su od januara do kraja aprila 1915. godine uglavnom izvršavali izviđačke zadatke za potrebe Komande odbrane Beograda.

Posle velikih uspeha srpske vojske u Kolubarskoj bici, francuska vlada donosi odluku da kao pomoć u Srbiju uputi eskadrilu MF-93 sa dvanaest novih aviona tipa “farman”. Ova eskadrila je posela ratno letelište na Banjici sa zadatkom da štiti deo fronta od Smedereva, duž Dunava, Save i Drine do Loznice. Srpska eskadrila se premešta u Požarevac i pokriva deo fronta od Smedereva do Golupca.

SAMO SRBI PRVA vazduhoplovna jedinica u kojoj su svi njeni pripadnici bili Srbi je Njeporsko odeljenje kapetana prve klase Branka Vukosavljevića, koje je uspešno izvršavalo borbene zadatke od decembra 1916. do maja 1917. godine. Piloti ovog odeljenja su izvojevali i prvu pobedu u vazduhu na Solunskom frontu 2. aprila 1917. godine.

Sredinom 1915. godine u Požarevcu sa radom otpočinje i prva pilotska škola, u koju stižu odabrani mladići - vazduhoplovni entuzijasti iz redova srpske vojske (Aleksandar Deroko, Milorad Popović, Mateja Hođera, Dagiša Vujić, Petar Bulić, Fridrih Rot, Siniša Stefanović i drugi). Škola je radila nepunih mesec dana, a njeni polaznici su, zbog ratnih uslova u zemlji, upućeni na dalje školovanje u Francusku.

S aerodroma kod Požarevca piloti Miodrag Tomić i Živojin Stanković su od početka maja pa do kraja avgusta 1915. godine izvršili ukupno 19 borbenih letova izviđajući raspored neprijatelja u Banatu, u prostoru između Moldave i Bavaništa. U nekim od ovih letova su po neprijateljskoj živoj sili izbacivane strelice i bombe, koje je konstruisao atiljerijski pukovnik Miodrag Vasić.

U toku povlačenja srpske vojske preko Crne Gore i Albanije leteo je samo pilot Miodrag Tomić. Održavao je vezu između štabova armija i Vrhovne komande, prevozio visoke oficire, poštu i novac. Srpska aeroplanska eskadra, kao i ljudstvo francuske eskadrile, zajedno su se povlačili sa srpskom vojskom.

Po dolasku na Krf formirana je nova Aeroplanska eskadra na čelu sa komandantom majorom Kostom Miletićem.

Svi sposobni piloti, izviđači i mehaničari ove eskadre su početkom maja 1916. godine prebačeni u Mikru kod Soluna, gde je formiran novi centar srpskog vazduhoplovstva. Tu su ubrzo uključeni u pet srpsko-francuskih eskadrila, koje su marta 1916. godine na savezničkoj konferenciji u Parizu dodeljene srpskoj vojsci kao podrška.

Tih pet eskadrila, poznatih kao Srpska avijatika, bilo je pod komandom francuskog pilota, majora Rođe Vitre, i s aerodroma u Vertekopu, Šamliju i Gorgopu su izvršavale brojne ratne zadatke. Vrhovna komanda je tokom rata upućivala oficire i podoficire na obuku u Francusku, dok je jedan deo ljudstva obučavan u Solunu za pilote, izviđače i mehaničare. Time je ostvarivan program stvaranja čisto srpskih vazduhoplovnih jedinica, kao jezgra budućeg sopstvenog vazduhoplovstva.

SPEKTAKL ZA ROĐENDAN

MEĐUNARODNI Aeromiting u čast stogodišnjice srpske vojne avijacije, biće održan u nedelju na aerodromu Batajnica. Ovaj letački spektakl, u kome će učestvovati više od 130 letelica okupiće predstavnike 16 država. Domaći ljubitelji letenja imaće priliku da na delu vide rusku akro-grupu “Striži”, kao i najsavremenije avione Istoka i Zapada - “mig 35”, F 16, “gripen”, “jurofajter tajfun”...

Kompletiranje ruskih posada i prelet aviona F 16 Vazduhoplovstva Kraljevine Danske zaključilo je spisak učesnika.

- U letačkom programu aeromitinga “Batajnica 2012” učestvovaće 11 zemalja, a posetioci će moći da vide čak 27 stranih vazduhoplova - referisao je u subotu prvi organizator skupa, brigadni general Predrag Bandić. - Zapaženu ulogu imaće i naša vojna avijacija, koja će imati više od 40 letelica.

Srpski piloti, prema rečima organziatora, pripremili su poslasticu za sve ljubitelje letenja. Pored učešća u defileu, i solo programa domaćih aviona, Vojska Srbije izvešće prikaz presretanja neprijateljske letelice u vazduhu. Gosti će moći da vide vernu repliku suočavanja dva “mig29” i jednog “MiG 21”, koji će glumiti nezvanog gosta na nebu Srbije. Na aerodromu Batajnica u subotu je održana generalna proba aeromitinga, kojoj je prisustvovalo nekoliko hiljada gledalaca. (R. Dr.)