**KAD rušite spomenike, čuvajte postolja. Uvek se mogu upotrebiti**, poručio je davno Jirži Lec.
Narodi bivše Jugoslavije su, izgleda, bukvalno shatili ovu ironiju najvećeg svetskog aforističara. Svedočanstva o ne tako davnoj vlastitoj istoriji nemilosrdno su porušili, a na njihovim temeljima, u koje su ugrađeni simboli jednog vremena, odigli su spomenike sa potpuno suprotnim porukama. Nekadašnje **kamene i bronzane čuvare** NOB i bratstva i jedinstva **popravljači sećanja**, u poslednjoj deceniji, oskrnavili su na više hiljada mesta.

SRBIJA: UDAR NA **KOMUNJARE**
- RAČUNAMO da je oskrnavljeno više desetina spomenika. Uklonjene su mnogobrojne biste boraca, sa škola i preduzeća skinute spomen-ploče poginulim partizanima. Osokoljeni generalnom politikom da su **komunjare za sve krive**, na boračka obeležja nasrtala je svaka šuša - kaže Slavko Popović, predsednik republičkog SUBNOR-a.
Beograd je, prema rečima Popovića, u zatiranju ovog dela naše istorije, prednjačio u Srbiji. Ovde su, ističe on, na volšeban način nestale biste Đure Đakovića, Žikice Jovanovića Španca, Nade Purić...
- Užice, koje se pola veka dičilo Titovim imenom, naprasno se oslobodilo stega komunističke prošlosti i iz centra grada izguralo bronzanog Tita. Kome je u Beshodu mogao da smeta beleg na mestu gde su, u februaru 1943. godine, Nemci streljali 20 Srba? - pita se Popović.
Jovo Mišković, sekretar Republičkog SUBNOR-a, dodaje da je ohrabren vešću da je Odbor Vlade Srbije za tradicije, na čijem čelu je Žarko Korać, uputio poziv opštinskim vlastima u Srbiji da dostave informacije o stanju spomen-obeležja u opštinama, kako bi se novac iz budžeta, namenjen za obnovu i rekonstrukciju, po prioritetu raspodelio.
- Ne znam da li zbog tog poziva jenjava i nasrtaj na spomenike NOR-a, ali u poslednje vreme nemamo saznanja da je bilo novih napada - kaže Mišković.

HRVATSKA: ŠAHOVNICA UMESTO PETOKRAKE
OD 1945-1990. godine u Hrvatskoj je podignuto oko 6.000 spomen-obeležja NOR-u i revoluciji. Prema podacima objavljenim u monografiji **Rušenje antifašističkih spomenika u Hrvatskoj 1990-2000**, toj brojci sada nedostaje 2.964 spomen-obeležja koja su tokom devedesetih godina uništena, oštećena, oskrnavljena, ili kojima je nova hrvatska vlast promenila namenu, tako što je na njih postavila sasvim druge simbole.
Na udaru su se našli spomenici koji svedoče o ustaškom ubijanju Srba, Jevreja, i Roma, obeležja koja svedoče o ubistvima i drugim zločinima italijanskog i nemačkog okupatora nad Hrvatima, simboli koji govore o ulozi KPJ u organizovanju NOB-a, obeležja koja veličaju Tita i bratstvo-jedinstvo. Porušena su i obeležja podignuta u spomen žrtvama četničkog terora u Hrvatskoj.
Tamo gde spomenici nisu do temelja srušeni, razbijene su ploče, premazana slova, poruke precrtane kukastim krstovima, simbolima poput NDH, HDZ, HOS...
Napokon, izvršena je prenamena spomenika, čime je direktno falsifikovana prošlost. Tako je, na primer, sa mnogih spomenika - na čijem je vrhu stajala petokraka zvezda - skinut taj simbol i postavljena ploča sa tekstom: **Spomen Hrvatima što neporaženi padoše da bi Hrvatska živjela**. Na ploču je stavljen krst i hrvatski grb.
Primera ima na hiljade, ovo su samo neki od njih:
U 15-dnevnoj borbi za oslobođenje Knina poginulo je 629 partiznaskih boraca iz Dalmacije. Sahranjeni su u zajedničkoj grobnici i podignut im je veličanstveni spomenik na brdu Spas. Posle **Oluje**, jedinice HV su ga do temelja srušile i oskrnavile spomen-Kosturnicu.
Spomenik koji je u Orahovici 1951. godine podignut borcima i žrtvama fašizma srušen je do temelja, a na njegovom mestu je podignut spomenik borcima Domovinskog rata s hrvatskim grbom i golubom.
U mestu Bapska, sa spomenika koji je podignut u čast poginulim borcima i civilnim žrtvama fašizma, skinuta je petokraka zvezda, a postavljena ploča borcima Domovinskog rata. Umesto zvezde postavljeni su veliki krst i hrvatski grb.
Uništavani su i spomenici hrvatskim borcima i kulturnim stvaraocima. U Novoj Gradiški razoren je spomenik Grigoru Vitezu, delo Vanje Radauša, uništeni spomenici Vladimiru Nazoru, dr Ivanu Ribaru...

BiH: TJENTIŠTE BEZ PROZIVKE
PO broju antifašističkih spomenika, Bosna i Hercegovina je bila bez premca u bivšoj Jugoslaviji. Danas ih je tamo ostalo vrlo malo neoštećenih.
Prema podacima 31 opštine u Federaciji BiH, od 118 spomenika srušeno je 26, devastirano 37. Od 9 muzeja uništeno je 8. Od 50 spomen-kosturnica uništeno je 6. Od 43 partizanska groblja uništeno je 9, a devastirano 19. Od 213 spomen-ploča uništeno je 78. O promeni imena ulicama, trgovima i ustanovama, da se i ne govori. Mnoge su preimenovane tako da nose imena fašista iz proteklih ratova.
Blagoje Gajić, predsednik SUBNOR-a Republike Srpske, kaže: - Zla ruka uništila je mnoge spomenike u RS, čak i tamo gde nije bilo ratnih dejstava. Na primer, na Mraovici vandali su oskrnavili spomen-kompleks, oštetili muzej u kojem je bila dokumentarna postavka o stradanju naroda sa Kozare. Sa postamenta su srušene biste narodnih heroja Josipa Mažara Šoše, Esada Midžića, Skendera Kulenovića. Bista Mladena Stojanovića je **preživela**, ali su mu zato pucali u glavu. Slično se dogodilo i sa poprsjima partizanskih vođa u Prijedoru.
Memorijalni centar bitke na Sutjesci (ovog leta navršava se 60 godina) pretvoren je u ruglo. U muzeju je uništen enterijer, a oštećen je i spisak imena 6.508 poginulih boraca uklesanih na zidove kao **prozivka na Tjentištu**. Oštećeno je i 13 velikih fresaka Krste Hegedušića. Nestalo je 800 dijapozitiva, kao i platno **Panorama bitke na Sutjesci**.
Banjalučki odbor SUBNOR-a uspeo je da na jedno mesto skupi biste svih narodnih heroja iz ovog grada, koje su, u nedavnom ratu, bile porušene i razbacane na prostoru tvrđave Kastel. Skinuli su uvredljive grafite i kukaste krstove sa spomenika na Šehitlucima.
Najteže je stradalo partizansko spomen-groblje u Mostaru. Na tom lokalitetu danas postoje samo tragovi vandalskog odnosa prema onima koji su pali u borbi za slobodu Mostara i Hercegovine.
U proleće 1992. bojovnici HVO-a eksplozivom su srušili najpoznatiji livanjski spomenik, monumentalno umetničko delo **Ranjenik** Antuna Avgustinčića. Ostali su samo delovi koji su skončali na gradskoj deponiji.
Uništeni su i Partizansko spomen-groblje i Memorijalni centar **Ivo Lola Ribar** u Glamočom polju, u čijem krugu su mladi širom SFRJ primani u Partiju i dobijali partijske knjižice. Ni u Kupresu, ni Bosanskom Grahovu, više nema obeležja NOB, a čuvena Titova pećina i Memorijalni muzej u Drvaru ostali su samo u sećanju.
Mali deo devastiranih spomenika je obnovljen. Među retkima je Spomen-muzej Skendera Kulenovića u Bosanskom Petrovcu. Nešto je na tom planu učinjeno i u Bijeljini, Loparama, Šekovićima, Mrkonjić Gradu. Elektroprivreda BiH rekonstruisaće čuveni železnički most na Neretvi i, uz pomoć sarajevske **Hidrogradnje**, obnoviti zgradu Muzeja bitke za ranjenike u Jablanici. Obnoviće se i Spomen-dom ZAVNOBiH-a u Mrkonjić Gradu i zgrada Drugog zasedanja AVNOJ-a u Jajcu. Kanton Sarajevo je dao garancije da će obnoviti Spomen-park Vraca u Sarajevu.

CRNA GORA: UPRLJAN OBRAZ
I antifašistička spomen-obeležja širom Crne Gore prepuštena su zubu vremena i namernom uništavanju. Danas u toj republici postoji svega šest spomenika o kojima brine Republički zavod za zaštitu spomenika i kulture.
- Reč je o spomeniku Borcu partizanu na Gorici, Spomen-groblju streljanim rodoljubima i partizanima na Brezni kod Kolašina, spomeniku palim borcima u Pljevaljskoj bici, kao i dva spomenika iz Prvog svetskog rata: u Vuksanlekićima kod Tuzi i Buljarici kod Petrovca - kaže LJubo Žarković, član republičkog SUBNOR-a. - Tražili smo pomoć od nadležnih u republici, kako bismo sačuvali obraz Crnoj Gori. Nažalost, malo šta se uradilo. Povampireni fašisti bacili su bistu narodnog heroja Ivana Milutinovića u korito podgoričke reke Ribnice. Oskrnavljeno je spomen-groblje u pivskim Dolima kod Plužina, delo Luke Tomanovića. Nažalost, ovakvih primera je mnogo.

MAKEDONIJA: PUTOKAZ TERORISTIMA
U Makedoniji je ostalo više od 2.000 antifašističkih spomenika i spomen-obeležja čije održavanje zavisi od političke **boje** lokalne aktuelne vlasti.
- Posle 1998. godine, dolaskom na vlast sadašnje opozicije, koja je imala negativan odnos prema NOB, uništeni su brojni antifašistički spomenici. Sada se, na sreću, taj odnos menja, budući da je u toku proces revitalizacije nekih obeležja koja su od posebnog kulturno-istorijskog značaja za Makedoniju - kaže Arso Arsovski, predsednik Republičkog odbora Saveza boraca Makedonije.
Mnoga spomen-obeležja su oskrnavljena, biste narodnih heroja i prvoboraca srušene. Negde su spomenici obnovljeni (Gostivar i Đevđelija).
U zapadnom delu Makedonije, na mestu srušenih spomenika, nikli su novi. Oni su posvećeni **herojima** separatističkog i balističkog pokreta, kako onima iz Drugog svetskog rata, tako i onima iz poslednjih zbivanja na Kosmetu i Makedoniji. Neka od ovih obeležja su podignuta u dvorištima osnovnih škola u okolini Tetova, kao **putokaz** albanskim mladim generacijama za **buduću borbu za slobodu**.


SLOVENIJA: ISTORIJA NIJE ZA OTPAD
DOK javnost u Sloveniji najčešće ne skiva nostalgičnost prema periodu NOB, tekovinama socijalističke revolucije i najpoznatijim ličnostima tog vremena, nova ideološko-politička stvarnost sve više ih potiskuje u istoriju. Ali, ne i na njen otpad.
Simboli zajedničke prošlosti bivše Jugoslavije ostali su poštovani, neupadljivi deo sadašnjice. Spomenici toj epohi, njenim tvorcima, među kojima su, takođe, dela najpoznatijih umetnika iz raznih krajeva nekadašnje zajedničke države, neoskrnavljeni su.
Monumentalne skulpture Josipa Broza Tita u Velenju, Edvarda Kardelja i Borisa Kidriča, grobnicu narodnih heroja usred LJubljane, obeležje žrtvama čuvene Dražgoške bitke nedaleko od Maribora, kao i većinu drugih, širom Slovenije, često krase cveće i venci. Mnogobrojni pripadnici najmlađih generacija rado se i sa poštovanjem sećaju ljudi koji su obeležili to vreme.
Ipak, nazivi ulica i trgova **etnički su očišćeni**. U glavnom gradu LJubljani, od desetine ulica koje su nosile imena poznatih Srba i Crnogoraca, ostale su nepromenjene samo NJegoševa i Šaranovićeva.
U Orahovici, na postolju partizanskog spomenika, podignuto je obeležje borcima Domovinskog rata