AKO je u 16. veku za Srbe pod osmanskom vlašću bilo bar malo svetlosti, onda je ona izvirala iz dela dvojice Sokolovića - Bajice, potonjeg velikog vezira Mehmed-paše, i patrijarha Makarija. Usred najmasovnije islamizacije, tvrde istoričari, paša je obnovom Patrijaršije uz pomoć brata ili bliskog rođaka Makarija srpskom rodu vratio svest o poreklu, a naciji bez sopstvene države obezbedio opstanak u potonjim vekovima.

Obojica su rođena u Sokolovićima kod današnjeg Rudog, po nekim izvorima u plemićkoj porodici Nenadić, ali su u istoriju ušli s prezimenom koje im je "odredilo" rodno selo. Naši istoričari pouzdano znaju da je ime Bajičinog oca bilo Dimitrije, a po prelasku u islam Džemaludin Sinan-beg Sokolović. "Majčino ime i porodica ostali su nepoznati", zapisao je akademik Radovan Samardžić.

Pročitajte još - JUBILEJ SPC: Na Kosovu još osam vekova

Mladi Bajica se školovao u manastiru Mileševi, gde je Makarije već bio cenjen monah. Istoričar Enes Demir iz Generalne direkcije državnih arhiva Turske, pre dve godine, u Andrićgradu je obelodanio da se u dokumentima ove ustanove navodi da je Bajica, kao danak u krvi, iz Mileševe odveden 1521. u Jedrene, potom u Kapisaraj, gde je dobio najbolje obrazovanje. Ubrzo ulazi u unutrašnju dvorsku službu i postepeno postaje najpouzdaniji čovek sultana Sulejmana Veličanstvenog. Demir je, takođe, rekao i da se sam Mehmed-paša, kasnije, venecijanskom konzulu lično poverio kako je u manastiru Mileševi, sa 18 godina "pevao religiozne pesme visokim glasom", dok je sam diplomata o tadašnjem velikom veziru zapisao: "Njegova promocija se dogodila onda kada je zahvaljujući snažnoj konstituciji spasao od utapanja sultaniju Hurem, kada se njen brod nasukao. Zahvalna kraljica postarala se za njegovo naglo napredovanje od čuvara dvorske kapije sve do položaja velikog vezira."

Osim što je presudno uticao na obnovu Pećke patrijaršije, Mehmed-paša se "zavičaju vraćao kroz zadužbinarstvo". Po njegovom naređenju izgrađeno je pet mostova: u Višegradu, Trebinju, na ušću Žepe u Drinu, u Sarajevu i Podgorici. U rodnim Sokolovićima podigao je džamiju, a u Poblaću, kod Priboja, crkvu u sećanje na majku. Bio je i ktitor mnogih česama, od kojih je najpoznatija ona u Beogradu, na Kalemegdanu. U Carigradu, 11. oktobra 1579. Mehmed-pašu u atentatu ubija "sumanuti derviš". Sahranjen je u turbetu pored Ejup džamije, a turbe je projektovao najčuveniji osmanski arhitekta Mimar Sinan.

Pročitajte još - POSLANICA PATRIJARHA POVODOM JUBILEJA SPC: Hodimo Savinim tragovima!

Makarije Sokolović je bio arhiepiskop pećki i patrijarh srpski od 1557. do 1571. godine, a upokojio se 1574. Kada se zbog bolesti povukao, patrijaršijski tron je predao sinovcu Antoniju Sokoloviću, o čemu svedoči i freska u Manastiru Svetog Nikole u Pribojskoj Banji. Loza Sokolovića Srpskoj crkvi "dala" je 43 sveštenika i monaha, među njima i četiri patrijarha. Poslednji, 43. sveštenik je Teodor Sokolović, đakon Saborne crkve u Čikagu.

1506.u selu Sokolovići rođen je Bajo Nenadić, kasnije turski veliki vezir Mehmed-paša

1528.prvi, neuspešni, pokušaj obnove Srpske crkve koji je inicirao mitropolit Pavle

1571.izgrađen most preko Drine, kod Višegrada, jedan od simbola osmanske vladavine na Balkanu