OD dvadeset manastira koliko ih ima u Eparhiji raško-prizrenskoj, njih šesnaest je na Kosmetu... i u njima boravi oko stotinu monaha i monahinja. Najbrojniji su Visoki Dečani sa 20 monaha, kao i Pećka patrijaršija u kojoj boravi dvadesetak monahinja, potom manastir Gračanica, ženski manastir sa šesnaest monahinja i privremeno sedište Eparhije raško-prizrenske, koji se nalazi na centralnom Kosmetu.

U manastiru Draganac, jedinom živom manastiru u Kosovskom Pomoravlju koji poslednjih godina doživljava veliku obnovu, nalaze se šestorica monaha i četvorica iskušenika, dok su dva monašenja obavljena nedavno na praznik Svetih arhangela. U manastirima Budisavci i Gorioč, ženskim manastirima u opštinama Klina i Istok u Metohiji, služi po pet-šest monahinja, dok u Zočištu, nadomak istoimenog sela u opštini Orahovac, boravi četvorica monaha.

Svete arhangele kod Prizrena "čuvaju" tri monaha, dok je u Banjskoj pored igumana oca Danila prisutan i jedan iskušenik... I svi oni, uglavnom su prepušteni sebi samima, bez adekvatne zaštite, ali i toliko željenih vernika.


UZURPACIJA

GOTOVO svim svetinjama na Kosmetu, pogotovo onim u metohijskim sredinama uzurpirana je imovina. Najdrastičniji primer kršenja vlasništva odnosno imovine SPC na Kosmetu u poslednje vreme, pored uzurpacije imanja Visokih Dečana, jeste i zauzimanje jedne od zgrada konaka Crkve Svetog Nikole u Prištini čije je prostorije zaposela kosovska Agencija za korupciju.


MONAHE U ZOČIŠTU KAMENUJU

IAKO su obnovili veći deo konaka zapaljenih tokom 1999. godine i manastirski kompleks, monasi u manastiru Svetih vrača Kozme i Damjana u Zočištu, pokraj istoimenog sela u opštini Orahovac, često su na meti napada Albanaca koji ih kamenuju kada izvode radove čak i unutar manastirskog kruga.

Manastir u kojem počiva deo moštiju Svetih vrača, posećuju uglavnom vernici iz okolnih srpskih enklava Orahovca i Velike Hoče, o praznicima dolaze i vernici iz drugih krajeva Kosmeta, ali i iz centralne Srbije.


MONASI IZ VISOKIH DEČANA

PRETNjA SU I DžIHADISTI

- MANASTIR Visoki Dečani je svetinja iz 14. veka sa najvećom galerijom srednjovekovnih fresaka i arhitekturom iz tog perioda, a posedujemo i dokumenta od samog osnivanja svetinje i manastirsku riznicu - objašnjavaju nam monasi, ističući da je sloboda kretanja do ove svetinje znatno poboljšana i da vernici dolaze iz svih krajeva centralne Srbije, Niša, Beograda, Novog Sada...

Ipak, iako ne žele da govore o sopstvenoj bezbednosti, monasi ukazuju na brojne napade i pokušaj granatiranja manastira, potom pokušaj napada džihadista koje su ispred samog ulaza u svetinju zaustavili pripadnici italijanskog Kfora.

- Najveći problem sa kojim smo trenutno suočeni jeste pokušaj povratka uzurpirane imovine koju opštinske vlasti ne žele da nam vrate niti im pada na pamet da je upišu u katastar. Reč je o 23 ara imanja nadomak svetinje, koje nam je Ustavni sud povratio.

EPARHIJA RAŠKO-PRIZRENSKA

BUKTINjA U ČASU MOŽE DA PLANE

- IAKO je suštinski problem svetinja na Kosmetu odnosno monaštva i sveštenstva u njima, baš kao i našeg naroda, bezbednost, taj osećaj i delimične sigurnosti razlikuje se u zavisnosti od sredina. Jer, nije recimo isto boraviti u Gračanici u srpskom okruženju ili na severu Kosmeta, ili u Prizrenu gde je ipak svest o multietničnosti na višem nivou, kao boraviti recimo u Peći, Đakovici ili Dečanima, ili pak manastiru Devič u totalnoj izolaciji, gde za monaštvo nikada nije bilo bezbedno - govore nam u Eparhiji raško-prizrenskoj, napominjući da iako je trenutno bezbednosna situacija prilično stabilna, ona uvek može iznenada da eskalira, kao što se to dogodilo tokom martovskog pogroma 2004. godine.

MATI ANASTASIJA, IGUMANIJA DEVIČA

STRAHUJEMO OD NAŠIH "ČUVARA"

NIJE lako ni monahinjama Deviča, koje u ovoj svetinji u kojoj počivaju mošti Joanikija Devičkog, usred Dreničke šume, odolevaju u izolaciji.

- Nemamo poverenja u pripadnike kosovske policije koji su nas do juče možda napadali, a sada nas navodno čuvaju. Svaki izlazak iz manastira nam je rizičan, kao i boravak u ovoj svetinji, ali nam je najteže što nam retko dolaze vernici. Iz straha od nebezbednog puta kroz Srbicu dolaze uglavnom u grupama i to samo o većim praznicima - ispričala nam je mati Anastasija, igumanija ove svetinje u Srbici, gde u prečniku od pedesetak kilometara nema nastanjenih Srba.

Osim uzurpirane imovine, pa čak i izvora sa vodom nadomak svetinje, Albanci godinama bespravno seku manastirsku šumu, a šumokradice to često čine i u delu nadomak samog manastira. A uprkos navodnoj zaštiti kosovske policije, lopovi su pre nekoliko godina uspeli da pokradu deo inventara iz crkvene prodavnice.


MATI HARITINA, STAREŠINA PEĆKE PATRIJARŠIJE

TEŠKO DO IMANjA, VODE NI ZA LEK

Na Uneskovoj listi svetske kulturne baštine nalazi se i Pećka patrijaršija, manastir koji datira iz 13. i početka 14. veka, a u kojem počivaju mošti 14 srpskih patrijaraha. U jednoj od tri crkve nalazi se i čudotvorna ikona Bogorodice Pećke, koja, kako ističu monahinje, ima čudotvorno, lekovito dejstvo, baš kao i stoletni dud na ulazu u crkvu koji odoleva zubu vremena.

- Osim nemogućnosti da obrađujemo svoje imanje uključujući i ono nadomak svetinje, trenutno tokom ovih letnjih meseci najveći problem nam predstavljaju učestale restrikcije vode koje lokalne vlasti primenjuju samo kada je u pitanju naša svetinja. To nam je trenutno najveći problem jer nas posećuju vernici iz svih krajeva Srbije i regiona, Crne Gore, ali i iz inostranstva - ponavlja mati Haritina, starešina Pećke patrijaršije koju poslednjih nekoliko godina obezbeđuje kosovska policija sa punktom na prilazu svetinji.

NAPADI

IZUZEV Visokih Dečana i Pećke patrijaršije, odnosno manastira Draganac u Kosovskom Pomoravlju, kao i svetinja na severu Kosmeta, svi srpski pravoslavni manastiri pretrpeli su napade tokom 1999. i u martovskom pogromu 2004. godine, poput Svetih arhangela, Bogorodice Ljeviške, Zočišta, Deviča i drugih, dok su porušene i uništene crkve u ovom periodu daleko brojnije. Prema podacima SPC, od 1999. godine je uništeno ili oštećeno oko 130 pravoslavnih hramova.


OTAC PETAR, MANASTIR VISOKI DEČANI

OSLONAC MALOBROJNIM SRBIMA

- OSIM živih manastira, u gotovo svim gradovima čak i tamo gde nema Srba, po nalogu vladike Teodosija, našeg episkopa, oživele su crkve i u njima borave uglavnom mladi sveštenici sa porodicama. Tako, zasada, imamo po dvojicu sveštenika u Crkvi Svetog Đorđa u Prizrenu, Crkvi Svetog Nikole u Prištini, kao i u Peći, dok mladi sveštenici sa porodicama službuju u crkvama u Istoku, Uroševcu, Vučitrnu... I u tim gradovima predstavljaju jedine nastanjene Srbe ali i oslonac svima onima koji dolaze da posete svoju imovinu, kada dolaze na groblja svojih predaka, ali i onima koji razmišljaju o povratku - govori nam otac Petar iz Visokih Dečana, svetinje koja se nalazi na listi Uneska i jedinoj koju još uvek obezbeđuju pripadnici Kfora.


SVETINjA KAO LEČILIŠTE

VISOKE Dečane godinama pohode oni koji imaju problema sa vidom. Po priči monaha, ali i svedočenju mnogobrojnih vernika, dešavalo se da deca na licu mesta progovore ili progledaju.

Ipak, uprkos svemu, i dalje su na meti napada Albanaca koji ih, iako gotovo svaka svetinja poseduje dokumenta i dokaze o svom nastanku i izgradnji, i dalje svojataju i pokušavaju da ih prikažu kao svoje kulturno blago.