Vasilije Đ. Krestić: Rastanak od velikog Ekmečića

Istoričar Milorad Ekmečić, redovni član SANU, spada u red najboljih srpskih istoričara. Za sobom je ostavio brojna dela trajne vrednosti. Najznačajniji posebno objavljeni radovi akademika Ekmečića su: "Ustanak u Bosni 1875-1878", "Osnove građanske diktature u Evropi između dva svjetska rata", "Istorija Jugoslavije" (zajedno sa I. Božićem S. Ćirkovićem i V. Dedijerom), "Ratni ciljevi Srbije 1914", Delovi "Istorije srpskog naroda", knj. 5 i 6 u izdanju Srpske književne zadruge, "Stvaranje Jugoslavije 1790-1918", knj. 1-2; "Srbija između Srednje Evrope i Evrope", "Susret civilizacija i srpski odnos prema Evropi", "Radovi iz istorije Bosne i Hercegovine u XIX veku", "Ogledi iz istorije", "Srbi na istorijskom raskršću", "Revolucija 1848. i Balkan", "Dijalog prošlosti i sadašnjosti", "Dugo kretanje između klanja i oranja".

Ekmečićeva bibliografija broji više od 400 studija, rasprava, članaka i priloga.

Ali, Ekmečić se nije uvrstio u najbolje srpske istoričare zbog brojnosti radova već zbog kvaliteta, zbog naučne vrednosti i naučnih dostignuća.

Širokog obrazovanja, prostranih znanja, izuzetno načitan, kao istoričar on je bio veoma dobro obavešten. Ta njegova učenost i obaveštenost krase sve njegove radove i daju im posebnu naučnu vrednost. On je posedovao još jednu osobinu, koja je došla do izražaja u njegovim knjigama i studijama. Imao je veliku naučničku imaginaciju i dar za uopštavanje i povezivanje činjenica i događaja. Zahvaljujući toj osobini napisao je više sinteza koje će moći biti samo dopunjavane činjenicama ali teško menjane u zaključcima. Navodeći značajne osobine kolege Ekmečića kao vrsnog istoričara, moram naglasiti da je on podjednako dobro poznavao opštu kao i nacionalnu istoriju novog veka i da ih je u svojim radovima znalački povezivao. Uz to, on nije bio istoričar samo nekog kraćeg vremenskog perioda, već istoričar čitave novovekovne istorije, koja se proteže od 1492. godine do naših dana. Kao vrstan znalac prošlosti, Ekmečić je našoj javnosti, posebno putem brojnih intervjua, znao lucidno da prepoznaje i tumači sadašnjost. Kao ozbiljan naučnik i častan čovek u tumačenju aktuelnih zbivanja koja su se ticala naše zemlje, ali i širih evropskih i svetskih događaja, on nije pravio kompromise s politikom. Iznosio je svoje ocene bez zadrške, bez ulepšavanja i doterivanja, čak i onda kada to nije bilo politički oportuno da se čini.

Pored sintetičkih radova posebne teme koje je Ekmečić izučavao i o kojima je pisao su: socijalni i nacionalno-oslobodilački pokreti u Bosni i Hercegovini u drugoj polovini XIX i početkom XX veka, istočno pitanje u svetlu Berlinskog kongresa i politika velikih sila prema Balkanu, nacionalni pokreti jugoslovenskih naroda, problemi agrarnih društava i formiranje nacionalnih tvorevina na jugoslovenskom prostoru, jugoslovenska ideja i stvaranje Jugoslavije 1918, i socijalne osnove autoritarnih režima u Evropi između dva svetska rata. Za sva ta izučavanja arhivska istraživanja obavljao je u gotovo svim jugoslovenskim arhivima, zatim u Beču, Torinu, Moskvi, Atini, Parizu, Londonu, Vašingtonu, Budimpešti, Varšavi i Krakovu.

Znalac više jezika, Ekmečić je bio uvažavan i u mnogim inostranim krugovima. Zahvaljujući tome bio je član Komisije za socijalne pokrete Svetskog kongresa istoričara i u više navrata nastupao je na njenim konferencijama. Bio je i član Slavističke komisije. Aktivno je učestvovao na četiri svetska kongresa istoričara i na više međunarodnih naučnih skupova u zemlji i inostranstvu. U dva navrata bio je gostujući profesor na univerzitetima u SAD. Bio je redovni član Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, član Srpske akademije nauka i umetnosti, Crnogorske akademije nauka i umjetnosti, kao i član van radnog sastava Akademije nauka i umjetnosti Republike Srpske.

Za svoje radove dobio je više nagrada i priznanja, kao što su: 27-julska nagrada Bosne i Hercegovine, nagrada izdavačkog preduzeća "Prosveta", NIN-ova nagrada za publicistiku, Specijalna Vukova nagrada, nagrada ZAVNO BiH, nagrada "Vladimir Ćorović", nagrada Srpske književne zadruge za životno delo, "Kočićeva nagrada", nagrada "Pečat vremena". Odlikovan je Ordenom časti sa zlatnim zracima Republike Srpske i Ordenom Svetog Save I stepena.

Bio je član političkog saveta Srpske demokratske stranke u Sarajevu 1991. U maju 1992, zajedno s porodicom, bio je uhapšen od muslimanskih "zelenih beretki", pa pušten u kućni pritvor. U tajnosti, uspeo je da pobegne iz pritvora i da pređe na teritoriju Republike Srpske. Od 2009. Bio je član Senata Republike Srpske.

Iz svega što je u najkraćim potezima rečeno vidi se da se rastajemo od čoveka velike vrednosti i posebnog značaja. Čoveka koji je zaslužio da ga poštujemo i da ga nikad ne zaboravimo.