Srbi zaboravili ustanike

Nekadašnji narodi i narodnosti Titove Jugoslavije, danas se nerado podsećaju bivših julskih praznika kada su slavili partizanske akcije i ustanke protiv okupatora, ali i ideoloških neprijatelja. Dok lideri pojedinih novonastalih država okreću glavu ili, u najboljem slučaju, stidljivo pošalju izaslanike na partizanska spomen-groblja, drugi izmišljaju nove datume ili postojećim daju sasvim drugu konotaciju.

Do raspada zajedničke države, znao se redosled. Najpre se slavio Dan borca 4. jul, odnosno datum kada je doneta odluka o dizanju ustanka, a potom se išlo redom - 7. jul i Žikica Jovanović Španac u Srbiji, zatim Crnogorci 13. jula, potom ustanak u Sloveniji 22. jula, i na kraju 27. u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini. Jedino je Makedonija, sa svojim 11. oktobrom iskakala iz julske sheme.

Danas je sve drugačije. Hrvatima je bilo nelagodno da slave datum kada su Srbi 27. jula ustali protiv ustaškog terora. Neki istoričari, ali i svedoci, tvrdili su da je u pitanju bila pobuna kralju Petru Drugom odanih Krajišnika, a ne ustanak po direktivi partije. Zato se hrvatska vlast dosetila da je 22. juna 1941, kada su trupe Vermahta prešle reku Njemen i napale SSSR, u šumi Brezovica kod Siska formiran prvi partizanski odred. Zvaničan Zagreb i danas 22. jun slavi kao početak ustanka.

Ostaje podatak da se nedelju dana kasnije više od 7.000 Hrvata javilo da kao dobrovoljci pristupe “Hrvatskoj legiji” koja se borila protiv Rusa na Istočnom frontu.

U Srbiji, i dalje podeljenoj na pristalice partizana i četnika, 7. jul proslavljaju jedino preživeli borci i predstavnici antifašističkih udruženja. Podsetimo, Žikica Jovanović Španac je 7. jula 1941. u Beloj Crkvi na lokalnom tradicionalnom ivanjdanskom seoskom vašaru ubio dvojicu pripadnika žandarmerije - Milenka Brakovića i Bogdana Lončara, koji je bio izbeglica iz ondašnje Pavelićeve Hrvatske.

Polemike o ovom nesrećnom datumu, posle koga je počeo građanski rat, i dalje traju a nedavno je i lokalni sud rehabilitovao dvojicu žandara koji su više od pola veka bili simboli “izdaje i saradnje sa okupatorom”.

Datum slovenačkog ustanka, 22. jul, pravi je primer posleratne socijalističke propagande. Bez obzira na to što su mnogobrojni Slovenci, oficiri lojalni Kraljevini Jugoslaviji i Vladi u Londonu, organizovali jedinice i obaveštajne grupe, izabran je datum kada je grupa naoružanih slovenačkih komunista ispalila rafal na “domaćeg izdajnika”. On je, međutim, preživeo napad. Mesecima kasnije, glavni protagonista ove ratne epizode prelazi na partizansku stranu i aktivira se čak i kao oficir. Godinama je ovaj, javnosti malo poznati Slovenac, u Titovoj Jugoslaviji slavio sopstveni pokušaj ubistva tj. Dan ustanka.

Ni u Bosni i Hercegovini nema proslave na način kako se 27. jul nekada obeležavao. Republika Srpska slavi ovaj dan kao ustanak srpskog življa protiv ustaških pogroma, dok u drugom entitetu, samo malobrojni preživeli partizani iz redova Bošnjaka i Hrvata čuvaju uspomenu na ovaj dan.

Istoričar Goran Latinović, sa Filozofskog fakulteta u Banjaluci, u svojim radovima tvrdi da je 27. jul bio proglašen za Dan ustanka hrvatskog naroda i naroda BiH, što je u toj priči o ustancima “najveća podvala”:

- Niti je hrvatski narod ikada digao ustanak protiv NDH, koju je većinom prihvatio i podržao, niti su ustanak podigli narodi u BiH - kaže Latinović. - Prvi oružani otpor srpskog naroda ustaškom teroru desio se 6. maja 1941. na području Sanskog Mosta i trajao je tri dana, a 3. juna 1941. izbio je ustanak kod Nevesinja. U taj ustanak, koji je tokom juna zahvatio znatan deo srpske Hercegovine, uključivali su se i komunisti i oficiri pročetničke orijentacije, i jedni i drugi nastojeći da ga stave pod svoju kontrolu, što je neminovno izazivalo unutarustaničke sukobe i dovodilo do razdvajanja srpskih ustanika na partizane i četnike.

Istoričari kažu da su prvi ustanci u okupiranoj Jugoslaviji 1941. izbili u italijanskoj okupacionoj zoni. Prvi veliki ustanak je izbio u Hercegovini početkom juna 1941, drugi u Crnoj Gori u noći između 12. i 13. jula 1941, a treći u Kninskoj i Bosanskoj krajini 26. i 27. jula 1941. (Drvar - Srb).

Istoričar Predrag Marković kaže da su datumi podizanja ustanaka u ostalim delovima tadašnje Jugoslavije većinom “izmišljeni” i da je “jedino crnogorski 13. jul pravi datum ustanka”. Vlada u Podgorici, međutim, ovaj dan sada slavi kao Dan državnosti jer je 13. jula 1878. Crna Gora na Berlinskom kongresu dobila nezavisnost. Da li zbog toga što su nosioci 13-julskog ustanka bili kraljevi oficiri i kasnije četničke vojskovođe Bajo Stanišić i Pavle Đurišić, tek, dan ustanka u Crnoj Gori sada je u službi promocije novog crnogorskog identiteta i jezika.

JAME I STRATIŠTA

DANAS Slovenci više otkrivaju stratišta i otkopavaju jame koje su partizani pred kraj rata napunili ideološkim neprijateljima nego što se sećaju Osvobodilne fronte i otpora Nemcima i Italijanima.