Silni vitezovi iz Toplice

TO su seljaci, skoro svi, to su Srbi, tvrdi na muci, trezveni, skromni, nesalomivi. To su ljudi slobodni, gordi na svoju rasu i gospodari svojih njiva... Izgleda da oni vode borbu u hipnozi, u nekom letargičnom snu idu napred kao somnabule... Pod neprestanom borbom, zaneseni, opijeni, idu iz dana u dan kao oluja, kao mahniti po 30-40 kilometara dnevno. Ova brzina gonjena je samo za kinematografske filmove...
Ovako su francuske novine na početku dvadesetog veka pisale o čuvenom Drugom pešadijskom puku "Knjaz Mihailo", koji je zbog energičnosti, siline i neprobojnosti odbrane, od protivnika dobio epitet "gvozdeni". Danas, posle silnih godina, tradiciju ovog legendarnog puka sa ponosom nastavljaju pripadnici Treće brigade kopnene vojske, čija je komanda smeštena u kasarni "Knjaz Mihailo".
- Imamo čast da nastavljamo put najčuvenije jedinice srpske vojske, koju je vrhovna komanda upotrebljavala u odsudnim bitkama - kaže pukovnik Čedomir Branković, komandant Treće brigade KoV, dok obilazimo spomen sobu u kasarni. - Malo je poznato da je kovčeg sa posmrtnim ostacima kralja Petra Prvog Karađorđevića, od sto pukovskih zastava koliko ih je bilo u srpskoj vojsci, bio prekriven upravo zastavom "gvozdenog puka".
Za dan Treće brigade KoV određen je 7. oktobar, kada je u Prvom balkanskom ratu Drugi pešadijski puk "Knjaz Mihailo" prvog poziva Moravske divizije, koji je mobilisan od ljudstva sa područja prokupačke okružne pukovske komande, krenuo u vojevanje.
Sačinjavali su ga vojni obveznici od 21 do 31 godine života, koji su učestvovali u svim ratovima koje je srpska vojska vodila od septembra 1912. sve do sredine decembra 1918. godine. Prema istorijskim podacima, koji se čuvaju u arhivu u Prokuplju, davnog 7. oktobra 1912. pola Toplice sleglo se da isprati svoju diku i ponos u rat.
- Postrojen puk, posle kratkog govora komandanta, uz zvuke pukovskog marša "Drino vodo hladna" krenuo je prema Markovom kamenu niz Toplicu ka Kumanovu. Cvet Topličana otišao je na put sa kojeg se većina neće vratiti. Otišli su u rat, u istoriju i večnu slavu.
U ratovima od 1912. do 1918. godine poginulo je oko 32 oficira, 1.239 vojnika i podoficira, ranjeno 148 oficira i 6.492 vojnika i podoficira puka. U ove podatke nisu uračunati gubici od bolesti, naročito od kolere 1913. i tifusa 1915. godine, jer nikad nisu precizno utvrđeni.
Teško, kažu stari Toličani, da je postojala kuća u Toplici koja za potrebe Drugog gvozdenog puka nije dala vojnika, neke su dale i dva, a neke i više za potrebe kralja i otadžbine.
Da uspomena na te slavne dane živi među Topličanima i danas, govori podatak da je galerija Narodnog muzeja Toplice u Prokuplju bila mala da pre dve godine primi sve one koji su želeli da prisustvuju otvaranju izložbe, posvećene "Vitezovima Karađorđeve zvezde sa mačevima iz Toplice".
Ratna zastava Drugog pešadijskog puka bila je najodlikovanija zastava u srpskoj vojsci. Od mnogih odlikovanja, vredi pomenuti Francuski ratni krst sa palmom. U toku Prvog i Drugog balkanskog i Prvog svetskog rata u borbenim akcijama puka učestvovalo je oko 19.000 boraca.
Ovaj puk je učestvovao u svim poznatim bitkama: u Prvom balkanskom ratu u Kumanovskoj, Prilepskoj i Bitoljskoj bici. U Drugom balkanskom ratu 1913. godine u borbama ovog puka sa Bugarima poginulo je 50 odsto vojnika, komandant puka, svi komandanti bataljona i svi komandiri četa.
Od tog rata, puk počinje da se naziva "gvozdeni" a proslavio se u Bregalničkoj bitki, kad je u najkritičnijem trenutku, 18. juna 1913. uknjižio besmrtnu slavu čuvenim jurišom na kotu 650, kada je probijen bugarski front i rešena bitka na Bregalnici. U Prvom svetskom ratu 1914. puk je učestvovao je u Cerskoj bici, i to u samom njenom centru, na Tekerišu.
Početkom 1915, puk je prebačen u Makedoniju da bi ojačao front prema Bugarskoj. Kralj Petar Prvi Karađorđević uručio je posebno priznanje puku zbog hrabrog držanja pri povlačenju vojske preko Albanije. Posle oporavka na Krfu i kraće obuke, 18. jula 1916. godine puk se vraća na front.
Posebnu slavu puk je stekao osvajanjem čuvene kote 1212, 4. novembra 1916, što je omogućilo da se oslobodi Bitolj. Posle proboja Solunskog fronta, u kojem je aktivno učestvovao, puk se posebno istakao u borbama za oslobođenje Niša oktobra 1918. godine, Aleksinca, Ražnja, Paraćina, Svilajnca, do Grocke, gde je prebačen preko Dunava i potom preko Pančeva krenuo na Bečkerek, današnji Zrenjanin.
Posle Bečkereka, puk je 7. novembra 1918. oslobodio Kikindu. Sredinom decembra 1918. godine povučen je iz Vojvodine u Beograd. Puk je sve do 5. maja 1920. zadržan u Beogradu kao gardijska jedinica, obezbeđujući Dvor, Narodnu skupštinu i ministarstva.
Tek kada je formirana garda, puk je demobilisan i malobrojni preživeli ratnici, koji su septembra 1912. krenuli iz Prokuplja u ratove, konačno su se vratili u rodni kraj, popaljen i opustošen od bugarske okupacije.

VOJEVALE I ŽENE
PRIPADNICI "gvozdenog puka" posebno su se istakli za vreme Gorničevske bitke, kada su u centru srpskog borbenog rasporeda zauzeli selo Gorničevo i otpočeli gonjenje razbijenog neprijatelja. Samo je 25. septembra 1916. zarobio pet bugarskih oficira i 804 vojnika i podoficira, zaplenio četiri topa, sedam mitraljeza, 600 pušaka.
U ovim borbama su se proslavile i jedine dve žene, nosioci Karađorđeve zvezde sa mačevima, Milunka Savić i Engleskinja Flora Sends.

MARŠ NA DRINU
POSEBNO su zabeležena junačka dela pripadnika "gvozdenog puka" u Kolubarskoj bici. Videći kako mu ljudstvo gine, drugi ratni komandant puka, pukovnik Milivoje Stojanović Brka, lično je poveo puk u novi juriš. Tom prilikom je Kremenica osvojena, a pukovnik Stojanović poginuo. U njegovu čast kompozitor Stanislav Binički je komponovao "Marš na Drinu".