Rudnik gubilište skriva

 NA stratištima oko prokupačkog brda Hisar i duž reke Toplice, od oslobođenja Prokuplja, 3. oktobra 1944, pa do ranog proleća 1945. godine, po podacima Istorijskog arhiva, u ovom gradu streljano je 213 ljudi iz sadašnjih opština Topličkog okruga.
Broj likvidiranih posle oslobođenja, međutim, po tvrdnjama ovdašnjih istoričara, dvostruko je veći jer je, kako navode, još najmanje dve stotine ljudi likvidirano bez ikakvih oznaka i zabeležaka. Pogubljenja su bila učestala prvih meseci po oslobođenju, kada je uspostavljena nova vlast. Presuđivali su redovni i preki sudovi, a bilo je i likvidacija bez suđenja.
- Na osnovu Arhivske građe tadašnjeg Okružnog narodnog odbora, posle oslobođenja streljano je više od dve stotine ljudi. Ovim, doduše nepotpunim podacima obuhvaćeni su tadašnji prokupački, kosanički, jastrebački i dobrički srez - kaže Dragan Lekić, direktor prokupačkog Istorijskog arhiva.
Jedan od najupućenijih topličkih istoričara, profesor Zoran Bašić (79) naglašava da je na području Toplice zabeleženo više lokacija na kojima su vršene egzekucije.
- Najveći broj likvidacija obavljen je nadomak sadašnjeg prokupačkog Novog groblja u podnožju brda Hisar. Tu se nalaze svojevrsna rudarska okna iz kojih su Nemci prethodno vadili kamen zvani liskun za potrebe vojne industrije. Ljudi koji su prethodno proglašeni za "narodne neprijatelje" iz okolnih srezova dovođeni su i tu pogubljeni. Neki su streljani odmah, dok su neki, ukoliko im je pripisivan teži "greh", najpre mučeni. Bilo je slučava da su ih čekićima tukli po glavi, a potom ih onako polumrtve streljali - svedoči profesor Bašić.
On napominje i da su žrtve na stratište odvođene u večernjim satima, a da je njihova tela rodbina preuzimala sutradan ujutru i sahranjivala ih na lokalnim grobljima.
- Osim takozvanih rupa iznad sadašnjeg gradskog novog groblja, tada najvećeg gubilišta u prokupačkoj opštini, "izdajnici" su likvidirni i u Kusom potoku, nadomak današnjeg naselja Carina, potom u selu Rastovnica, dok je bilo i slučajeva davljenja u reci Toplici - ističe profesor Bašić.
Nepodobni su, kaže on, prethodno privođeni u podrume nekoliko kuća u gradu ali i u zgradu sadašnjeg zatvora. Bilo je slučajeva da su uhapšeni na putu do gubilišta u poznoj jeseni, polivani ledenom vodom, a potom promrzli odvođeni na streljanje.
- Od svih tadašnjih srezova u Toplici najviše je pogubljeno pripadnika četničkog pokreta, nedićevaca i pripadnika odreda Koste Pećanca čije je najveće uporište bilo u Kuršumliji, odakle je i rodom. Svi pripadnici njegovog pokreta odvođeni su bez suđenja uglavnom iza Hisara i ubijani - ističe Darko Žarić, kustos, istoričar Narodnog muzeja "Toplica" iz Prokuplja.
Kao posebno tragičan, prokupački istoričari navode slučaj porodice Svetislava Markovića, uglednog trgovca koji je pogubljen zbog navodne saradnje sa neprijateljem.
On je, ističu, uhapšen u dvoruštu svoje kuće gde je isprebijan, a potom odveden na pogubljenje ispod "Hisara". Tragično je to što su njemu tokom rata poginula i dva sina, jedan tokom bombardovanja, dok su "dugog komunisti likvidirali negde u Bosni".
- Ta sećanja su mi veoma bolna. Bila sam dete, ali me je tragedija braće i oca pratila čitavog života. Sećam se očevog odvođenja koje je bilo strašno - jedine su reči o tragediji porodice koje je izrekla Nadežda Marković (78), Svetislavova kćerka, tvrdeći da njen otac i braća nisu zaslužili takvu sudbinu....
Darko Žarić, kustos istoričar prokupačkog Narodnog muzeja, navodi i da je na stratištu ispod "Hisara" pogubljen i ugledni Prokupčanin Žika Kamparelić, koji je pogubljen samo zato što mu je brat Aleksandar, takođe streljan 1941. godine, bio policijski pisar.
- Zbog tog "greha" sina, streljana je i njihova majka Katarina Kamparelić, odmah po oslobođenju. Nesrećna žena ubijena je u Maloj Plani - kaže Žarić.

ZORAN VUČKOVIĆ, PREDSEDNIK OPŠTINE KURŠUMLIJA:
ODMAZDE BEZ SUĐENJA
- LIKVIDACIJE koje je tadašnji komunistički režim po oslobođenju vršio nad navodnim neprijateljima naroda, bile su u stvari odmazde prema pravim rodoljubima i domaćinima, barem kada je u pitanju naša opština. Sve te egzekucije izvođene su bez ikakvih tragova tako da, nažalost, ni posle toliko godina na području naše opštine ne postoji nijedno obeležje nedužno nastradalim licima kojih je, po rečima strijih i upućenijih, bilo više od stotinu - ističe Zoran Vučković, predsednik opštine Kuršumlija, navodeći da su i imena tadašnjih egzekutora dobro prikrivana.

PRESUDE
- ZA srezove koji sada obuhvataju prokupačku i kuršumlijsku opštinu, kao i opštine Blace i Žitorađa u Topličkom okrugu, presude "neprijateljima naroda" donosilo je veće vojnog suda Niša, vojne oblasti Topličkog područja.
Svi pogubljeni bili su proglašeni za narodne neprijatelje, i, nikada nije napravljena jasna razlika između onih sa navodnim političkim i drugim krivicama. Jer iako je jedan broj njih pogubljen zbog saradnje sa neprijateljem, među likvidiranima je bilo trgovaca i zanatlija, ali i aktivnih učesnika iz četničkih redova koji su se borili protiv komunista - kaže direktor Lekić naglašavajući da je gotovo identičan broj osoba likvidiran po takozvanom kratkom postupku - bez ikakvog suđenja.

SOLUNCU PRESUDILA SLOBODA
BlagojE Krušić, junak iz Toplice, od 1912. godine do početka Prvog svetskog rata, bio je na službi u Prištini kao titularni kaplar. Sa "Gvozdenim pukom" prošao ceo ratni put. U Prvom Balkanskom ratu protiv Turaka ranjen je u rame 1912, godine, u Drugom balkanskom ratu 1913. godine protiv Bugara ranjen je u ruku.
- Učesnik je u bitkama Prvog svetskog rata na Ceru, Drini, Kolubari, Kosmaju, kod Prizrena, Prikopeje, na Solunskom frontu, Kajmakčalanu. U ratu sa Austrijancima 1914. godine ranjen je u nogu - podaci su koje iznosi Darko Žarić o Krušiću, koji sa svojom jedinicom odstupa kroz Albaniju. Sa Krfa, 1916. godine odlazi na Solunski front. Na Crnoj reci u bici ranjen je u kuk, a posle samo mesec dana na čuvenoj koti 1212 - u glavu.
Ordenom Karađorđeve zvezde sa mačevima odlikovan je za podvige na položaju na Solunskom frontu, kada je šestog oktobra 1916. godine sa svojom desetinom uleteo u neprijateljski rov, oteo mitraljez i lično iz pištolja ubio bugarskog oficira. Prestolonaslednik Aleksandar Karađorđević u prisustvu vojvode Živojina Mišića sa svojih grudi je skinuo Karađorđevu zvezdu sa mačevima i dao je Blagoju Krušiću, a francuski general Giome uručio mu vojnu medalju "militer". Odlikoovan je zlatnom i srebrnom medaljom za hrabrost i ruskim ordenom svetog orla.
U Nišu je kao penzioner dočekao Drugi rat. Prema njemu je nemačka okupaciona vojska imala poštovanje, zbog čega ga nisu hapsili.
- To je bio veliki greh kod nove komunističke vlasti koja mu 1945. godine "zalepila" etiketu domaćeg izdajnika. Bez suđenja, Krušić je pogubljen odmah po oslobođenju u rejonu Gornje Toplice. Ni danas ne znamo gde mu je grob, zakopan je pored puta ili negde u šumi, bez obeležja - ističe Darko Žarić.
Prema podacima kojima raspolaže Odsek unutrašnjih poslova pri Gradskom narodnom odboru Niša od 12. 11. 1946. godine, kaže se da je "Blagoje Krušić streljan od strane NOP-a kao pripadnik i agent organizacije Draže Mihailovića".
Posle skoro šest i po decenija, na zahtev Željka Zirojevića iz Novog Beograda, Okružni sud u Nišu, kojim je predsedavao sudija Novica Stefanović, rehabilitovao je posmrtno ovog junaka.

Dragana ZEČEVIĆ
*******

MITJA FERENC, predsednik slovenačke državne komisije za otkrivanje prikrivenih grobnica:
600 TAJNIH JAMA U DEŽELI
SLOVENIJA je prva od bivših zemalja SFRJ osnovala još 1990. godine Komisiju za otkrivanje prikrivenih grobnica. Do danas su zvanično registrovali oko 600 lokacija u kojima je bez grobnog mesta zakopano više desetina hiljada slovenačkih, srpskih i nemačkih žrtava.
- Državni vrh je pre 19 godina odlučio da se zarad nacionalnog pomirenja, pronađu i obeleže grobovi žrtava iz Drugog svetskog rata i žrtve oslobodilačkih vlasti - priča nam Mitja Ferenc, predsednik slovenačke komisije.
Sve do 2001. godine, ta Komisija je više birokratski radila, bez vidljivih praktičnih rezultata:
- To je bio prepremni period. Davali smo uputstva lokalnim vlastima, da sabiraju i sistematizuju podatke o prikrivenim grobnicama u celoj zemlji. To je bila prva faza - navodi ferenc.
Rad komisije se žestoko intenzivirao kada je 2001. godine u Slovenskoj Bistrici pronađeno sklonište sa tajnom grobnicom iz koje je ekshumirano 430 zagrobnih ostataka.
- Posle toga, Vlada Slovenije je odlučila da se sve učini kako bi se evidentirale i ostale grobnice, a da se žrtve sahrane kako to dolikuje. U državnim arhivama smo pronašli i naredbe centralnih vlasti posleratne Jugoslavije da grobovi neprijatelja ne smeju da postoje - navodi Ferenc.
Komisija je potom počela da pravi detaljnu arhivu sa mapama, svedočenjima, istorijskim činjenicama, spiskovima žrtava, fotografijama lokacija.
- Te 2001. godine imali smo na spisku oko 40 tajnih grobnica, a do danas je taj broj narastao na 600 lokaliteta po celoj Sloveniji. U prvim godinama smo imali birokratske prepreke da iskopavamo kosti, ali od 2006. godine dozvoljena je upotreba ručnog alata do 20-30 santimetara pod zemljom. Pronašli smo tako oko 13 lokacija u Pohorju gde su bili zakopani četnici i Slovenci.
Od pre dve godine, navodi Ferenc, država je dozvolila i korišćenje rovokopača za prekopavanje grobnica. Slovenci su koristili sve raspoložive naučne metode kako bi utvrdili identitet žrtava, ili bar nacionalnost, da li je vojnik ili civil, kog je pola i uzrasta...
- Došli smo do spiska od 94.000 ubijenih sa imenom i prezimenom, i 14.600 ubijenih posle rata na oko 600 lokaliteta - zaključuje Ferenc.      

POSLEDNJA FAZA
TREĆA faza našeg posla je da geodete isparcelišu grobove, da ih ogradimo, uredimo, podignemo krstove kako bi sve žrtve uskoro dobile pravo na dostojanstveno grobno mesto, kako to dolikuje civilizovanom svetu - kaže Ferenc.
P.V.

* * * * * *

REAGOVANJA I POLEMIKE

DRAGAN NIKOLIĆ, glumac:
OPOMENA ZA GENERACIJE
VAŽNO je da nam se više nikada ne ponove takvi događaji. Posle rata je ubijeno skoro više ljudi nego za vreme rata, ako je to statistički verodostojno kao podatak. Izjednačeni su tada i izdajnici i denuncijanti i potkazivači i obični, nevini ljudi.
Jedan vremešni general je u "Novostima" poredio Dražu Mihailovića i Hitlera što je potpuno van pameti. Mislim da će se njegovi unuci stideti takve izjave svoga dede.
Te tajne grobnice treba pronaći, a sve žrtve dostojanstveno sahraniti. Čak bi trebalo da se donese i zakon protiv svih koji i lažno svedoče. Postoje loši ljudi koji i danas koriste svaku situaciju da nekoga ocrne i oklevetaju.
Nije dobro što se posle rata presuđivalo ljudima na prečac, preko noći su bili osuđivani na smrt bez ikakvih dokaza. To vreme je opomena za buduće generacije ali mora da se otkrije cela istina.

SLAVOLJUB ĐUKIĆ, novinar i publicista:
KASNIJE JE SVE TEŽE
TEŠKO je doći do pouzdanih saznanja o događajima od pre šest decenija i bojim se da će u današnjim istraživanjima biti mnogo proizvoljnosti.
Na primer, najmanje deset ljudi je sigurno znalo gde se nalazi grob Dragoljuba Mihailovića, pa to ipak nisu saopštili za života. A sada se njegov grob traži, kada svedoka i aktera praktično nema. Sve što se ne uradi na vreme, kasnije je sve teže. A naravno da je potrebno otkriti sve zločine kad god su se oni desili, kao i sve tajne grobnice. n

RODOLJUB ŠABIĆ, poverenik za informacije:
ZAKON OTVARA ARHIVE
O svemu što se dešavalo za vreme i posle građanskog rata treba pristupiti bez ikakvih ideoloških predrasuda. Samo sa stanovišta istine.
Dakle, istina je ono što nas zanima i ona će omogućiti da se rane lakše prebole i da bolje razumemo prošlost.
Pravu ocenu sadržaja dokumenata iz tog vremena treba prepustiti ljudima koji su kompetentni, istoričarima, naučnicima, etičarima, ljudima sa multidisciplinarnim pristupom.
Ono što je osnovno je da se omogući pristup dokumentima, jer smo bez njih stalno na terenu spekulacija, na terenu različitih verzija, poluistina i dezinformacija.
Posle šest decenija krajnje je vremena da se svi ti dokumenti, dosijea tajnih službi, na odgovarajući način tretiraju i potpuno je apsurdno da se održava neki status tajne i da se ograničava javnost u pristupu njima. To treba urediti zakonom, ne za ovog ili onog pojedinca, nego generalno za sve.    

  
ALEKSANDAR JUGOVIĆ, šef poslanika SPO:
BEZ PARALELE SA USTAŠAMAAKCIJA "Novosti" je najbolji primer savesnog novinarstva. Civilizacijska i ljudska obaveza je da se omogući potomcima da sahrane svoje najbliže.
Komentarišući tu akciju, Žarko Korać je povukao paralelu između ravnogorskog i ustaškog pokreta, što je sramno, jer svi znaju da je ravnogorski pokret bio antifašistički.
Moj pradeda je ubijen kraj Morave i bačen u jednu od masovnih grobnica samo zbog toga što mu je sin bio pripadnik ravnogorskog pokreta. Nikada mu grob nije pronađen.