Gordi Skadre tvrda kačanice, Crnogorska grdna kasapnice. Najglasiti na krajini grade, Crnogorski uzaludni nade. Zaludu li za te krv prolismo i na silu Caru osvojismo. Bog t ubio planine i klance, što pozoba braću Srbijance, s njima puni šance i kanale, dok Evropa pošlje ka iz šale Srbe vrati, a Turke pomami....”

Upravo ovi stihovi epskog barda hadži Radovana Bećirovića Trebješkog, koji provejavaju kroz pesmu “Zar tuđi Skadar”, verno prenose svu tragediju Skadarske bitke i slobode koju su svojim životima platili hrabri sinovi, vojnici dve kraljevine: Crne Gore i Srbije, pre ravno stotinu godina. Šest meseci trajala je opsada tog grada, u kome je sa naše strane izginulo preko deset hiljada vitezova, da bi Esad-paša krajem aprila 1913. predao ključeve tvrđave princu Danilu Petroviću.

Ali već početkom maja sve ono što su žrtvom stekli izgubljeno je za diplomatskim stolom. Velike sile primorale su Crnogorce da se povuku iz osvojenog i oslobođenog Skadra, da bi grad pripao novonastaloj državi Albaniji i to po odlukama Londonske konferencije.

Ovaj događaj zbio se pet vekova nakon poslednje srpske opsade Skadra pod despotom Stevanom Lazarevićem. Novi pohod trebalo je da mu povrati nekadašnji značaj i ulogu u srpskoj državi i da ga iz vekovne učmalosti, kako je to svojevremeno primetio Jovan N. Tomić, akademik Kraljevske akademije nauka i umetnosti, vrati u život. Nažalost, vojnički uspeh divizijskog đenerala Janka Vukotića, brigadnih đenerala Petra Martinovića, Blaža Boškovića, Milutina Nikolića i drugih, plaćen sa preko deset hiljada mrtvih vojnika, doživeo je brodolom na diplomatskom terenu da se ne pripoji Crnoj Gori!

BOJOVIĆ KOMANDUJE Srpska vojna komanda je formirala jedinicu, takozvani Primorski kor, kojom je komandovao đeneral Petar Bojović. Naredbom kralja Nikole I, pod njegovu komandu je stavljena sva crnogorska vojska oko Skadra, prema čemu je i ona ušla u sastav Primorskog kora. “Udostojen te velike časti da komandujem Primorskim korom ovako sastavljenim u obilju bratskih vojski, a u ovom istorijski znamenitom trenutku, moja prva riječ i pozdrav koji upućujem oficirima, podoficirima i vojnicima ovoga kora jeste: Junaci Vi ste dosadašnjom hrabrošću i pobjedama osvetili Kosovo i zadivili cio svijet; s vama se diči i ponosi srpstvo, na vas i na Skadar su sada upravljene oči i nade cijelog srpstva. Skadar je poslednja tačka koju još drže poslednji ostaci razlomljene turske carevine. Vi imate, junaci, da učinite još jedan i poslednji snažni napor pa da poništite i poslednje ostatke turske sile na Balkanu i da ovladate gordim Skadrom...”

Na čuvenom Bardanjolu obeležena je, pre nekoliko dana, stogodišnjica Prvog balkanskog rata i opsade Skadra. Stratište Crnogoraca i Srbijanaca obišao je mitropolit crnogorsko-primorski i skenderijski Amfilohije, koji je u Crkvi Svete Trojice u Vraki služio svetu arhijerejsku liturgiju, uz sasluženje sveštenika Arhiepiskopije bogradsko-karlovačke i Albanske pravoslavne crkve.

- Postradali vojnici kraljevina Crne Gornje i Srbije su svojom golgotskom žrtvom doneli albanskom narodu državu, a budućnosti ovdašnjih naroda temelj na kome će se graditi njihovi odnosi uprkos iskušenjima, poručio je visokopreosvećeni mitropolit.

Ostalo je prilično dokumenata, vrednih spisa ratnih planova sa obe strane rovova, ali ono što je sakupio đeneral Živko G. Pavlović na osnovu svedočenja đenerala Vukotića i Martinovića, bivšeg ministra inostranih dela Crne Gore Petra Plamenca, pukovnika Jova Bećira, intendantskog pukovnika Rista Ljumovića i lekara dr Steve Ognjenovića objavljeno je između korica prvi i jedini put daleke 1926. godine u Beogradu. Zahvaljujući redakciji časopisa za književnost, umetnost i kulturu “Srpski jug” koji izdaje Društvo srpskih književnika Crne Gore i Hercegovine, sve je opet ugledalo svetlo dana.

- Prema podacima divizijskog đenerala Janka Vukotića, 20. septembra 1912. godine u dvoru na Cetinju, pod predsedništvom kralja Nikole Petrovića, održana je sednica ratnog saveta, koji je imao za cilj da utvrdi plan za rat sa Turskom 1912. godine. Pored kralja, tu su bila sva tri njegova sina, cela vlada brigadira Mitra Martinovića, stari vojvoda Ilija Plamenac, serdar Rade Plamenac i brigadiri Blažo Bošković i Ivo Đurović - kazuje naš sagovornik, pesnik Bećir Vuković, urednik “Srpskog juga”.

- Kada je otvorio sednicu, kralj Nikola je pitao da li crnogorska glavna vojska da ide na Skadar ili na Staru Srbiju, da bi Janko britko odgovorio: “Ja mislim da smo mi svi složni u tome da je Skadar za Crnu Goru životno pitanje. Mišljenja sam da Skadar treba odmah zauzeti jednim naletom, oko njega se utvrditi i braniti ga dokle i jedan traje. Prema tomeja mislim da glavna crnogorska vojska ide na Skadar, a sporedna na Sandžak i Metohiju...”

Pet dana kasnije, Crna Gora je objavila rat Turskoj, što je bio i početak Prvog balkanskog rata, da bi potom rat objavile Srbija, Bugarska i druge balkanske države. Ka Skadru je upućeno 35.600 vojnika raspoređenih u osam brigada, sa 36 bataljona i 74 topa, dok su pomoćne snage imale 17 bataljona i 32 topa. Iako je Ratni savjet za komandanta Zetskog odreda imenovao Blaža Boškovića, kralj Nikola je poništio tu odluku i na to mesto postavio svog sina. Primorskim odredom komandovao je Mitar Martinović, Istočnim Janko Vukotić.

Posle višemesečnih borbi i oslobođenjem Skadra, Esad-paša nije pogubljen već je sa svim naoružanjem (osam topova) napustio grad uz pride 10.000 funti sterlinga. Sačuvao je vojsku i podršku Crne Gore i Srbije za proglašenje albanske države. Nakon povlačenja crnogorske vojske, đeneral Janko Vukotić je javno pohvalio svakog brigadira i starešinski kadar, divizijare i perjanike, serdare “zbog junačkog, neustrašivog i pregalačkog držanja na Skadru, koje nam je zaludu bilo”.