MONUMENTALNI simbol Kraljeva, spomenik junacima balkanskih i Prvog svetskog rata, iz milošte nazvan Milutin, ove godine proslavlja neobičan jubilej - 30 godina od uskrsnuća na centralnom gradskom trgu. Naime, posle 22 godine ideološkog progonstva na lokalnom groblju, bronzani srpski vojnik vraćen je u jesen 1982. na visoko postolje u srcu grada.

- Spomenik, simbol grada, srušen je 1. maja 1960. po odluci tadašnjeg opštinskog rukovodstva, uprkos protestima građana - kaže dr Milan Matijević, hroničar grada i predsednik društva za negovanje tradicija oslobodilačkih ratova "Jovan Kursula" iz Kraljeva. - Motiv proterivanja Milutina bilo je političko ulizištvo opštinskih moćnika i koristoljublje. Pokriće im je dao jedan profesor beogradskog univerzita koji je "stručno" utvrdio da spomenik nema umetničku vrednost i da ometa saobraćaj.

Sagovornik "Novosti" naglašava da je posle uklanjanja Milutina isti profesor postao glavni urbanista u još nekoliko gradova iz kojih je počistio slična spomen-obeležja.

- Nažalost, Milutinova sudbina nije bila bolja ni u kraljevini Jugoslaviji, koja je utemeljena na kostima srpskih ratnika - kaže dr Matijević. - Njegovom podizanju protivili su se špekulanti, koje danas zovemo tajkuni. Kao što je kod nas običaj, posle rata su oni vodili glavnu reč, a ne junaci i oslobodioci. Srpski ratnici su u novoj zajedničkoj državi gurnuti u stranu jer je kreirana fama o "solunaštvu" i velikosrpskoj hegemoniji. Vlasti, radi mira u kući, nisu dizale spomenike na kojima je predstavljen srpski vojnik.

Širom Srbije nicale su piramide, obelisci i ploče, ali u Kraljevu i Beogradu seni ratnika nisu dobile čak ni toliko. Kad je država preko nadležnog ministarstva pravde poručila da nema para za spomenike u ova dva grada, uporni Solunci počeli su sami da sakupljaju sredstva. Zato je tek sredinom tridesetih Udruženje rezervnih oficira i ratnika u Beogradu predstavilo projekat spomenika braniocima prestonice 1914-1915. godine.

Njegov centralni deo bila je figura srpskog vojnika u opancima, sa šajkačom na glavi, koji jednom rukom ispruženom kao rampa za neprijatelja drži pušku, a drugom čvrsto grli zastavu. On je stajao na visokoj kamenoj hridi pod kojom leži germanski orao slomljenih krila.

Protivnici "solunaštva" odmah su napali projekat spomenika i želju ratnika da on bude postavljen u centru prestonice. Iako su ratnicima podršku pružili i široka i stručna javnost, beogradski Milutin, umesto u centru prestonice, postavljen je tek 1931. na kosturnicu branilaca Beograda 1914-1915, podignutu na Novom groblju, tadašnjoj periferiji.

Na ružan gest države usledio je odgovor rezervnog potpukovnika Milana Đ. Radosavljevića, predsednika Udruženja rezervnih oficira i ratnika i FIDASA - svetske organizacije veterana Prvog svetskog rata. Uporni ratnik, rodom iz Kraljeva, u inat vlastima poklonio je projekat i kalupe spomenika udruženju ratnika svog rodnog grada pod uslovom da Milutin bude podignut na centralnom trgu.

KRALJEVSKI KRALJEV MOST Milutin je 1. maja 1960. prenet na zapušteno kraljevačko vojno groblje, na ivici nekropole, gde je počivalo oko 600 ratnika iz Prvog svetskog rata, a visoki kameni postament na trgu je raznet eksplozivom. - Kamen je ugrađen u vodoutvrdu kraj čeličnog mosta preko Ibra, koji je igrom sudbine napravljen od delova srušenog Mosta kralja Aleksandra koji su doneti iz Beograda - kaže dr Matijević. - Ne zna se šta se desilo sa srpskim vojničkim grobljem kraj koga je stajao Milutin u izgnanstvu. Na njegovom mestu danas stoje zgrade javnog preduzeća za pogrebne usluge.

Kraljevčani su oduševljeno prihvatili spomenik za čiju izgradnju su već skupili dobar deo novca, ali su se suočili s upornim protivnicima koji su ih mučili od 1912, kad se završio prvi Balkanski rat.

- Još tada su Kraljevčani rešili da podignu spomenik svojim izginulim junacima na gradskom trgu, ali se tome usprotivila grupa trgovaca - kaže dr Matijević. - Na trgu se nalazila pijaca i špekulanti su na sve načine pokušavali da spreče podizanje spomenika, tvrdeći da bi loše uticao na njihovo poslovanje.

Posle svetskog rata udruženje ratnika grada Kraljeva i Žičkog okruga obnovilo je inicijativu za podizanje spomenika u centru grada, ali to su sve do 1932. sprečavali isti špekulanti ujdurmamama preko korumpirane opštinske vlasti.

- Pismo kraljevačkog ratničkog udruženja Milanu Radosavljeviću otkriva da su glavni protivnici spomenika bila dvojica trgovaca koji su tokom okupacije ostali u gradu "stvarajući kapitale" u poslovima s okupatorima - kaže istoričar Dragan Drašković, direktor kraljevačkog muzeja.

Milutin je preživeo i okupaciju u Drugom svetskom ratu i dolazak novih vlasti, ali ne i postavljanje konkurentskog "partizanskog" spomenika.

- Politička odluka o preseljenju Milutina na groblje doneta je još 29. novembra 1959. uoči svečanog otkrivanja "partizanskog" spomenika u parku - kaže Drašković. - Opštinsko veće je na kratkom sastanku održanom rano ujutro tog dana bez diskusije odlučilo da se spomenik srpskim ratnicima preseli na gradsko groblje.

Kraljevčani su bili ogorčeni zbog uklanjanja simbola grada, a obeležavanje godišnjica podviga srpske vojske preraslo je u bunt. Starci sa medaljama okupljali su se demonstrativno na mestu gde je stajao spomenik odakle su u dugoj procesiji pešačili do groblja, dok ih je uz ulice nemo pozdravljao špalir građana. Tek posle dve decenije pojavio se lokalni lider dovoljno hrabar da vrati Milutina.

- Najzaslužniji za povratak spomenika je predsednik opštine Branko Maričić - kaže dr Matijević, koji je bio njegov zamenik. - On je organizovao referendum o povratku spomenika na gradski trg. Više od 35.000 Kraljevčana i firmi dalo je prilog za njegovu obnovu.

Ovaj hroničar sa žaljenjem konstatuje da s povratkom Milutina nije nestao ružan običaj uništavanja sopstvene istorije.

- Na gradskom groblju postojala je kosturnica ustanika u kojoj je sahranjeno više od 60 četnika i partizana koji su zajedno izginuli 1941. u pokušaju da oslobode grad od Nemaca. Metalna ploča sa zajedničkog groba je odavno ukradena, a delovi kosturnice su prodati za izgradnju privatnih grobnica - kaže dr Matijević.


KRCUN BRANIO MILUTINA

Slobodan Penezić Krcun, šef OZNE i ministar policije, bio je zgranut uklanjanjem Milutina iz centra Kraljeva, otkrio je dr Matijević.

- U zapisniku sa zatvorenog sastanka kraljevačkih čelnika s Krcunom, održanog 1962. u zgradi tek izgrađenog hotela, piše da je on zaprepašćeno upitao gde je nestao spomenik srpskim ratnicima. Domaćini su se pravdali da Milutin smeta saobraćaju, a Krcun je odgovorio da u Londonu saobraćaj bez problema ide oko spomenika Nelsonu na Trafalgar skveru i upitao opštinare da li misle da je Kraljevo veće od Londona. "Mi smo ratovali i ginuli", stoje u zapisniku Krcunove reči, "a naši očevi nisu odstupali do poslednjeg, teško mi je što skloniste vaš spomenik".