RASPLIĆE se klupko višestoletne zagonetke - saznaje se gde se tačno nalazila značajna rudarska, trgovačka i politička varoš Rudnik u davnim predturskim vremenima. Ali, ne zna se kad će ova misterija biti raspletena do kraja, jer najnovija istraživanja koči besparica, zbog čega su ona do daljeg obustavljena... Arheolozi su na pouzdanom tragu izgubljenog grada, srednjovekovnog važnog centra onovremene Srbije i oblasti oko nje.

Nova istraživanja Muzeja rudničko-takovskog kraja iz Gornjeg Milanovca, pod rukovodstvom dr Dejana Radičevića, docenta na Odeljenju za arheologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu, uz pomoć Zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Kraljeva, potvrdila su da na tom lokalitetu postoje ostaci zaboravljenog grada.

POMOĆ MINISTARSTVA PLANIRANO je i istraživanje cele padine na kojoj se možda kriju ostaci drugih građevina, ako za to bude novca. Projekat će konkurisati za nova sredstva Ministarstva kulture, koje je istraživanja u 2012. podržalo sa pola miliona dinara, a ostatak od 400.000 dali su opština Gornji Milanovac, „Dunav osiguranje“ i „Svislajon Takovo“.

- Privlačan zbog rudnog bogatstva i geografskog položaja, Rudnik je često menjao gospodare - objašnjava Ana Cicović, kustos milanovačkog muzeja. - Rudarenje je uticalo na podizanje više naselja saskih rudara na ovoj planini, što je dovelo do razvoja i trgovine, pa su tu osim Srba živeli i Dubrovčani, Kotorani, Arbanasi, Vlasi, Grci, Mlečani, Firentinci... U naselju urbanog tipa, tri su ličnosti davale ton svakodnevnom životu: kefalija, kao zapovednik grada i oblasti,koji je bio redovno Srbin, knez, kao starešina lokalnog stanovništva, često Dubrovčanin ili primorac, i carinik, zakupac carinskog ureda, obično Dubrovčanin ili Kotoranin. U mestu je živeo dubrovački konzul, zadužen za pravnu zaštitu dubrovačkih građana.

Polazeći od priče u narodu, da se na imanju porodice Nikić nalaze ostaci crkve, arheološka ekipa postavila je probnu sondu. Potvrđeno je postojanje građevine prilično dobre očuvanosti, čiji su zidovi iznutra bili živopisani.

- Na istočnoj strani te građevine, na mestu gde bi trebalo da bude apsida crkve, ukazao se zid sa dva ulaza i deo nadvratnika od sige, ukrašen živopisom sa dve strane. Kombinacija crvenih, plavih i bež trouglova ispunjenih floralnim ornamentom, ukomponovana je u lučni nadvratnik. Na osnovu nalaza grnčarije, objekat bi se mogao datirati u razdoblje 14. i 15. veka, period najvećeg uspona Rudnika - nastavlja Ana Cicović.

ROMANTIČNO SAHRANJENI NA Madžarskom brdu otkriveni su ostaci jednobrodne crkve, verovatno iz 14. ili 15. veka, oko koje je vremenom formirana nekropola. U crkvi skromnih dimenzija, koja je po svoj prilici, iznutra bila živopisana, arheololozi su otkrili i romantičnu priču ktitora i njegove supruge. Ispod veće nadgrobne ploče nije bilo skeleta, ali su ispod manje bila dva - jedan veći i jedan gracilniji. Rudnički vlastelin je posle smrti supruge postavio dve ploče, ali mu je želja bila da bude sahranjen uz svoju ženu. - Pored ktitorskog para sahranjeno je još pet osoba, verovatno članova porodice. Na jednom skeletu su nađeni delovi tkanine protkane zlatnom srmom, najverovatnije ostaci marame ili vela, sa kojim je pokojnica sahranjena - objašnjava Ana Cicović.

Nadvratnik je, do daljeg, poveren stručnjacima Akademije SPC za umetnost i konzervaciju. Istraživanja pokazuju da se radi o ostacima profanog objekta, po svoj prilici posebnog karaktera, od najmanje dva sprata. Donji sprat je verovatno služio za ekonomske potrebe, dok je unutrašnjost gornjeg bila bogato oslikana freskama, što ukazuje na reprezentativnost građevine. Na njenoj istočnoj strani otkriven je ulaz širok dva metra, delovi fresaka...

Prve podatke vezane za lokalitet Drenje - Stacionar, zabeležio je 1865. godine Janko Šafarik u izveštaju o arheološkom putovanju po rudničkom kraju: „razvaline stare hristijanske srpske varoši Rudnik, cvetajuće u vreme carstva i još pod despotima doma Brankovića“. Za sam lokalitet on navodi da se uočavaju zidovi jedne crkve, „koja je tako srušena da su njeni zidovi zemljom pokriveni... i samo dve do tri stope nad površinom zemlje uzvišeni stoje“.

- Blizu zgrade bivšeg Stacionara, otkriveni su ostaci velike građevine, verovatno iz 14. ili najkasnije 15. veka. Misleći da su u pitanju ostaci crkve, okolno stanovništvo je u 15. i 16. veku formiralo veoma gusto groblje, nekropolu oko nje. Same sahrane su poremetile kulturne slojeve i do našeg vremena se sačuvao samo poneki predmet: novčići, zlatan prsten, olovna ugarska bula... - zaključuje kustos Ana Cicović.