ZAGONETKA koja traje od početaka moderne arheologije - gde se tačno nalazila rudarska, trgovačka i politička varoš Rudnik u davnim predturskim vekovima - konačno je razrešena. Detaljnim i sveobuhvatnim istraživanja pod krovom Šumadije, u organizaciji Muzeja rudničko-takovskog kraja iz Gornjeg Milanovca, a pod rukovodstvom dr Dejana Radičevića, docenta na Odeljenju za arheologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu, otkriveni su ostaci tog velikog naselja iz doba pre Kosovske bitke.

Iz viševekovne tame i naslaga tla izronila su, na tri padine, tri lokaliteta - Stacionara, imanja Nikića na potesu Drenje i Madžarskog brda u podnožju vrha Mala Kelja - koji svedoče o procvatu onovremene Srbije i važnosti Rudnika.

PLOMBE OLOVNE plombe, svojevrsni zaštitni znakovi kvaliteta i onovremeni brendovi uvozne i izvozne robe, od metalnih do tekstilnih, nađene tokom ovih istraživanja, pouzdani su dokazi postojanja Rudnika. Bio je to jak centar srednjovekovne trgovine, koja se odvijala do Panonije, preko severnog Jadrana i Dubrovačke republike do Grčke, Bugarske...

- Iskopani su ostaci velike, po svemu sudeći, dvospratne, ako ne i veće palate sa lukovima. Služila je kao svojevrsni politički centar, ali i za stanovanje - objašnjava dr Radičević. - Pronađeni su ostaci dve velike crkve, namenjene za ktitorske sahrane. Crkve su dokaz mnogoljudnosti te urbane celine na Rudniku, koju su činili obližnji rudnici i utvrđenje Ostrvica. Blizu nađenih građevina je prolazio put Ostrvica - Gruža, a u dolinama rečica, niže od tog grada, bile su topionice rude.

Uprkos činjenici da arheološka iskopavanja na Rudniku imaju najdužu tradiciju u Srbiji, ona nikada nisu sprovedena ni u približno zadovoljavajućem obimu! Ranija iskopavanja uglavnom su pokazala arhitektonske tragove života iz turskog perioda, dok bi sadašnja arheološka kampanja na Rudniku, trebalo da preraste u multidisciplinarnu, uveravaju nas i kustos milanovačkog muzeja Ana Cicović i Gordana Gavrić, direktor Zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Kraljeva.

- Nađeni su i ostaci fresaka srednjovekovnog Rudnika, pa ćemo uključiti i slikare i istoričare umetnosti - objašnjava direktorka Gavrić.

TRAGAJU I LOPOVI OVA istraživačka kampanja vrši se i modernim detektorima. Međutim, detektore imaju i nezakoniti tragači za podzemnim arheološkim blagom, lopovi koji na Rudniku uglavnom traže stari novac, rukotvorine svih prohujalih civilizacija... Inače, svi artefakti nađeni tokom zvaničnih istraživanja predaju se Muzeju rudničko-takovskog kraja.

- Kulturni turizam postaje svetski hit, a Rudnik ima sve uslove da bude proglašen za Arheološki park, jer otkrića pokazuju da on prevazilazi okvire lokalne zajednice.

Kako Rudnik donosi a i donosiće nova iznenađenja o svom nekadašnjem bogatstvu, značaju i moći, sveopštem punom procvatu zaustavljenom turskim osvajanjima Srbije sredinom 15. veka, potrebno je uraditi još mnogo toga: zaštititi dosadašnje iskopine od propadanja usled kiša i zime, ne dopustiti da ponovo budu zatrpane, rešiti imovinsko-pravna pitanja jer se iskopane građevine delom nalaze i na privatnim parcelama...

Ovaj projekat konkurisaće za nova sredstva Ministarstva kulture Srbije, koje je u 2012. odvojilo pola miliona dinara, a ostatak od 400.000 opština Gornji Milanovac, „Dunav osiguranje“ i „Svislajon Takovo“.