DOK su u Prištini prošle nedelje Albanci proslavljali otcepljenje, nikoga nije bilo u tom gradu da protestuje, ili da se pobuni. Zato što su svi koji su to mogli, ili želeli, odavno proterani. Brojne zemlje Evropske unije ubrzo su priznale prvu temeljno etnički očišćenu evropsku prestonicu.
I Srbi su, ne tako davno, mogli da se okupljaju u Prištini. Kada su ruski vojnici ušli u grad 1999. godine, Srbi su izašli na ulice i slavili. Ubrzo su došli Britanci, i nasmejani se slikali pored srpskih kuća u plamenu.
Od oko 40.000 Srba, ostalo je nekoliko minijaturnih oaza, koje su takođe morale da izbegnu pred divljanjem 17. marta 2004. godine.
Od kako je NATO 1999. godine rešio da bombama prenese koncept ljudskih prava na Kosovo i Metohiju, etnička mapa južne srpske pokrajine brutalno je promenjena.
Procenjuje se da je pred nasiljem i mržnjom ekstremista u Srbiju i Crnu Goru izbeglo više od 280.000 građana svih nacionalnosti. Od toga, Srba je više od 220.000, Roma blizu 40.000, muslimana 15.000. Uz to, još oko 20.000 ljudi raseljeno je unutar Kosmeta, mahom na severu pokrajine.
Proterivanje je bilo najžešće u vreme dolaska međunarodnih trupa u pokrajinu, u leto 1999. godine. Nije mu bilo kraja. Druga kulminacija desila se marta 2004, kada je spaljeno i ruinirano 900 srpskih kuća i stanova, i uništeno više od 30 pravoslavih hramova.
Srbi su, tako, postali narod koji živi u enklavama, zidom straha odvojen od najbližih suseda Albanaca. Uspeli su, ipak, da zadrže jedan deo teritorije pokrajine u kojem čine kompaktnu etničku većinu - sever Kosova sa opštinama Kosovska Mitrovica, Zvečan, Leposavić i Zubin Potok. Procenjuje se da tamo živi oko 50.000 Srba, ali da je većina njihovih sunarodnika na KiM ipak ostala južno od reke Ibar. U ovim, više ugroženim krajevima pokrajine, od ukupno 280.000 Srba i 32.000 Crnogoraca sa popisa 1992. godine, zadržalo se oko 70.000 građana pravoslavne vere.
Srbi nastanjuju tri velike enklave: prva je na centralnom Kosovu, sa sedištem u Gračanici, gde u 17 sela živi oko 20.000 ljudi. U Kosovskom Pomoravlju, čiji je centar Kosovska Kamenica, sa dvadesetak sela, zadržalo se 12.000 Srba, računajući i stanovnike opština Vitina i Gnjilane. Treća enklava je Sirinićka Župa, sa opštinskim centrom Štrpce, koja ima oko 12.000 Srba, računajući i oko hiljadu izbeglih iz Prizrena, Uroševca...
U Metohiji je opstalo selo Goraždevac kraj Peći, sa više od 1.000 Srba. Tokom poslednje tri godine, nekoliko stotina srpskih porodica vratilo se u opštine Klina i Peć.

ČUVAJU IH MANASTIRI
GRAČANICA je okružena srpskim selima: Čaglavica, Laplje Selo,Preoce, Lepina, Radevo, Skulanevo, Kišnica, Badovac, Sušica. Blizu Gračanice je Kosovo Polje, gde se zadržalo samo stotinak Srba, u jednoj jedinoj zgradi. Pored Kosova Polja su srpska sela:Kuzmin, Bresje, Ugljare i Batuse.
LIPLJAN - U nekada potpuno srpskom gradu, Srbi su se zadržali samo u dve ulice oko crkve - njih oko 200 porodica. Ovoj opštini pripadaju i srpska sela: Novo Naselje, Suvi Do, Dobrotin, Gornja i Donja Gušterica, Staro Gracko, kao i mešovito selo Rabovac.
OBILIĆ - Svega stotinak Srba u kolektivnom centru u okviru srednjoškolske zgrade. U susednoj Plemetini je oko 500 srpskih kuća, a tu su i srpska sela Crkvena Vodica, Janjine Vode i Babin Most, kao i Miloševo, koje je mešovito.
VUČITRN - Srba više nema, a ostalo je najveće srpsko selo Prilužje, sa više od 2.000 ljudi, Gojubulja i jedan zaselak, sa mešovitim stanovništvom.
NOVO BRDO - Dvadesetak kilometara istočno od Gračanice,nekada čisto srpsko, sada je mešovito naselje. Srbi žive u selima Bostane, Labljane, Izvor, Prekovce i u manjim zaseocima.
GNJILANE - Do rata živelo oko 30.000 Srba, a sada ih je stotinak! Grad okružen srpskim selima: Šilovo, Pasjane, Gornje Kusce, Parteš, Stanišor, Paralovo, Donja Budriga, kao i selima sa srpskim i albanskim stanovništvom: Gornji Livoč, Slivovo, Kmetovce i Cernica.
KOSOVSKA KAMENICA - U gradu je oko 1.000 Srba, a još 11.000 u selima: Berivojce, Ropotovo, Gornje Močare, Ranilug, Donje Močare, Kololeč, Strelce, Kostadince, Bosce, Grizime, Rečane, Bušice, Miganovce, Ajnovce, Carevce i u mešovitim selima: Boljevac, Robovac, Berivojce...
VITINA - U gradu ostalo samo oko 200 Srba. U okolnim selima Vrbovac, Grnčar, Podgorce i mešovitim Klokot Banji i Mogili, živi njih oko 3.000.
ŠTRPCE - Varoš, čisto srpska sela Berevce, Brezovica, Bitinje, Sevce, Drajkovci, Vrbeštica, Jažince, Gotovuša, kao i mešovita sela Popovce, Sušiće, Viča i Gornja Bitinja.
PRIZREN - Samo dvadesetak Srba. U povratničkom selu Novake ima 30 kuća, kao i u selu Sredsko.
UROŠEVAC - U gradu nema Srba, u okolini samo dva mala povratnička sela: Srpski Babuš sa stotinak i Talinovac, sa dvadesetak kuća.
PEĆ, ĐAKOVICA, DEČANI - Gradovi bez Srba. U opštini Peć, Srbi su ostali u Goraždevcu, a u Belo Polje, nadomak grada, vratilo se pedesetak porodica.
KLINA - Povratnička sela: Biča, Dolac, Drsnik, Begov lukavac, Vidanje, Berkovo, Klinavac i Osojane - ukupno oko 500 domova, sa blizu 2.000 stanovnika.
SRBICA - Srba nema. Zadržali su se samo u selima Banje i Suvo Grlo.(D. DAMJANOVIĆ)
M. Z. RADONJIĆ

* * * * *

21. FEBRUARA , 1974. GODINE, SVEČANO USVOJEN USTAV SFRJ
POČETAK KOMADANJA

PRE tačno 34 godine, na isti dan, u zgradi ispred koje je u četvrtak stotine hiljada građana protestovalo protiv jednostranog proglašenja nezavisnosti Kosova - posejana je klica separatizma u bivšoj Jugoslaviji.
Na sednici Veća naroda Savezne skupštine, 21. februara 1974, svečano je izglasan novi ustav SFRJ kojim je i formalno počelo da se ostvaruje slabljenje i rasparčavanje Srbije.
Nekad slavljeni, danas ozloglašeni "Kardeljev Ustav", koji je svečano proglasio Mika Špiljak, predsednik Veća naroda - dao je državna ovlašćenja svim konstitutivnim republikama, ali je i Srbiju izdelio debelim međama na tri dela koja su dobila elemente državnosti. Autonomne pokrajine Kosovo i Vojvodina nagrađene su pravom na svoj ustav, mogle su da donose zakone, bile su gotovo jednako zastupljene u organima federacije kao i republike.
Dobijaju na poklon: apsolutnu sudsku autonomiju sa svojim Ustavnim i Vrhovnim sudovima, pravo na veto i u federaciji i u okviru organa Srbije, svoja predsedništva, izvršnu vlast...
Srbija je praktično rasparčana po autonomnom modelu koji je do tada bio potpuno nepoznat u ustavnoj svetskoj praksi. U okviru SFRJ, faktički je izgubila ravnopravnost, jer nije vršila suverenu vlast na celokupnoj teritoriji, u federalnim organima bila je zastupljena tako izdeljena, a uža Srbija nije dobila ovlašćenja koje su imale Kosovo i Vojvodina...
Strateški osmišljen, novi najviši državni akt, na terenu je raspirio separatističke težnje. Najpre na Kosovu. Albanci su dobili krila. Temelji "bratstva i jedinstva" počeli su da se tresu...
Ipak, u Beogradu i Srbiji, svako ko je zucnuo protiv ustava "radničkog jedinstva", bio je kažnjen. Jedan od njih bio je i jedan od govornika na mitingu, Vojislav Koštunica, sa grupom kolega, oteran je sa Pravnog fakulteta izgubivši posao jer je kritikovao ustav, svečano usvojen na taj dan...
P. VASILJEVIĆ