PRVI Srbin iz Kneževine Srbije koji je prešao srpsko--tursku granicu, prerušavajući se čas u dunđera, čas u zografa, zašao u predele između Kruševca i Kuršumlije i krenuo prema Kosovu. Prešao je kopaoničke predele, koji su u to vreme predstavljali jednu vrstu turske vojne krajine i bili naseljeni Arnautima i Čerkezima, izbio je na Kosovo polje, posetio Prištinu i Gračanicu, krenuo na zapad i dospeo u Metohiju. Bio je u Pećkoj patrijaršiji, Dečanima. Otišao daleko na jug u selo Borovice, u Ohridskom Drimokolu, stigavši čak do Elbasana u današnjoj Albaniji...

Ove reči uvode u "Putopis dela prave Stare Srbije" Miloša S. Milojevića, lepo opremljeno troknjižje u izdanju knjižarsko-izdavačke kuće "Obradović", koja je ovo dragoceno delo objavila uz minimalne uredničke intervencije (koje se tiču tek osavremenjenog pravopisa), uz čuvanje autentičnog stila autora.

Pročitajte još: Sveti Sava u stihovima

PUTOPISI Milojevića, tog izuzetnog srpskog nacionalnog radnika, književnika i istoričara, člana Srpske kraljevske akademije koji je ratnu slavu stekao u Srpsko-turskom ratu 1876-1878. godine, predstavljaju pravu riznicu podataka o istorijskom prisustvu Srba na prostorima Kosova, Metohije i Stare Srbije, ali i o njihovom životu sedamdesetih godina 19. veka. Putopisac nam nudi obilje podataka i detalja koji ukazuju na srpsku prethrišćansku prošlost, prepisani su tu mnogi stari zapisi i natpisi sa crkava, grobova, iz knjiga, popisane drevne knjige i srednjovekovni dokumenti, postojeće i porušene crkve i manastiri i druge srednjovekovne građevine. Poimenično je popisao više od hiljadu postojećih naselja, sa brojem kuća i stanovnika, razvrstavši ih po veri i poreklu.

Podstaknut znanjima usvojenim tokom studija u Moskvi, Milojević se prvi put javno oglasio 1866. godine člankom "Propagande u Turskoj", budući da su Srbi u to vreme još bili pod stranom vlašću. Odmah po povratku (1865) u Kneževinu Srbiju, započeo je rad u državnoj službi, a kada je 1873. osnovao Drugo odeljenje Bogoslovije, Milojević za njega probira studente iz svih srpskih krajeva pod Turcima i hitno ih sprema za učitelje i sveštenike u neoslobođenim krajevima. U ovoj obrazovnoj ustanovi predavali su se predmeti gimnazijski, pedagoški, bogoslovski, zajedno sa vojnim vežbanjem. Kroz tu školu je prošlo oko trista studenata, i ubrzo, po zahtevu Milojevića, pod njegovim nadzorom stvaraju se dobrovoljački i ustanički odredi čiji je vojnički doprinos bio nemerljiv u vreme Srpsko-turskog rata 1876-1878, kada se i sam istakao kao komandant dobrovoljaca - otuda i knjiga "Srpsko-turski rat 1877-1878. godine".

Pročitajte još: ALBANSKA PROPAGANDA: Gradovi na KiM pre jednog veka prikazani bez Srba (VIDEO)

POSLE Srpsko-turskog rata, Milojević je putovao po srpskim krajevima koji su ostali pod turskom vlašću, sakupljao narodne pesme i stare rukopise koje je neretko prepravljao i "slavenizovao", istovremeno šireći nacionalnu propagandu.

Do kraja i bez ostatka predan borbi za neoslobođeni srpski etnički prostor, Miloš Milojević jedan je od rodoljuba čija je pojava na političkoj pozornici Srbije predstavljala rezultat šire patriotske akcije, svih onih koji su svoje srpstvo postavili iznad verskih različitosti i teritorijalnih posebnosti.

UČENI MAČVANIN

ROĐEN 1840. u svešteničkoj porodici u selu Crna Bara, u Mačvanskom srezu, te po rodnom kraju ovenčan nadimkom Mačvanin, Milojević je gimnaziju završio u Beogradu, a potom izučavao pravne nauke na Beogradskom liceju, školovanje nastavio u Kijevu i Moskvi - gde je studirao Filologiju slavenskih živih i izumrlih plemena s političkom istorijom i književnošću. Godine 1870. postao je profesor gimnazije u Beogradu, zatim upravitelj i profesor drugog odeljenja beogradske Bogoslovije, profesor i direktor gimnazije u Leskovcu, upravitelj Svetosavske večernje bogoslovsko-učiteljske škole... Ovaj redovni član Srpskog učenog društva, odnosno Odbora za nauke državne i istorijske i Odbora za nauke filozofske i filološke, od 1892. i počasni član Srpske kraljevske akademije, preminuo je 1897. u Beogradu.