VIŠE od 400 crteža, modela, fotografija i filmskih snimaka iz gradskih arhiva, privatnih i muzejskih kolekcija od Vardara do Triglava činiće od danas reprezentativnu postavku "Ka betonskoj utopiji: Arhitektura u Jugoslaviji, 1948-1980" (Toward a Concrete Utopia: Architecture in Yugoslavia, 1948-1980) - u čuvenom njujorškom Muzeju moderne umetnosti (MoMA). Biće to prvo predstavljanje vodećih arhitekata socijalističke Jugoslavije na jednom mestu, kako američkoj tako i široj međunarodnoj javnosti.

- Istorijski gledano, kroz istraživanje arhitekture socijalističke Jugoslavije, doći ćemo do boljeg razumevanja važnosti tog neproučenog poglavlja istorije arhitekture u podvojenom svetskom poretku Hladnog rata, a sa savremene tačke gledišta, ova dela služe kao podsetnik da arhitektura može jedino da napreduje kada postoji široko razumevanje njene moći da transformiše i uzdigne društvo i kvalitet života koje ono nudi pojedicu - smatra Martino Stijerli, glavni kustos za arhitekturu i dizajn u MoMA, koji je uz pomoć svoje saradnice Ane Kac i gostujućeg kustosa Vladimira Kulića (beogradski arhitekta, predavač na Florida Atlantik univerzitetu), osmislio postavku.

Izložba će obuhvatiti radove najvažnijih jugoslovenskih arhitekata, između ostalih Bogdana Bogdanovića (1922-2010), Juraja Neidhardta (1901-1979), Svetlane Kane Radević (1937-2000), Edvarda Ravnikara (1907-1993), Vjenceslava Rihtera (1917-2002), Milice Šterić (1914-1998)... Istražujući jedinstveni raspon formi i oblika jugoslovenske arhitekture i njen višestruki karakter, američkoj publici kustosi će predstaviti Novi Beograd, sa velikim ekspresivnim stambenim blokovima i javnim zgradama, Spomenik Bici na Sutjesci Miodraga Živkovića na Tjentištu, Belu džamiju Zlatka Ugljena u Visokom, Trg revolucije Edvarda Ravnikara u Ljubljani, rekonstrukciju Skoplja posle zemljotresa (1963), koju je osmislio japanski arhitekta Kenzo Tange...

- Pozicionirana između kapitalističkog Zapada i socijalističkog Istoka, Jugoslavija je izbegla hladnoratovsku podelu izborom "trećeg puta", kao jedna od vodećih zemalja Pokreta nesvrstanih, koji je osnovan 1961. godine i formalno nije pripadao nijednom bloku - piše, između ostalog, u najavi Muzeja moderne umetnosti. - Istovremeno, jugoslovenska vlada je započela ubrzanu modernizaciju i izgradnju, u cilju privrednog razvoja, unapređenja svakodnevnog života građana i afirmisanja raznovrsnosti kultura u regionu. Država je proširila te napore i izvan granica, unapređujući urbanizam i izgradnju širom zemalja u razvoju, posebno nesvrstanih zemalja u Africi i na Bliskom istoku.


Stojan Maksimović, Pogled iz konferencijske sale, 1979,Beograd / Foto Valentin Jeck, zbirka MoMA

va priča o gradnji i građevinama zemlje koje više nema otvara i istražuje širok raspon tema - od procesa urbanizacije velikih razmera, preko upotrebe tehnologije u svakodnevnom životu, spomenika i memorijalizacije, do globalnih dometa. Prema rečima autora postavke jugoslovenska arhitektura manifestovala je radikalnu raznolikost, hibridnost i idealizam koji su karakterisali i samu jugoslovensku državu. Zemlju od koje danas ne postoje ni temelji u Njujorku će tako predstaviti njena najimpozantnija zdanja.


Miodrag Živković, Spomenik Bici na Sutjesci, 1965-71, BiH. / Foto Valentin Jeck, zbirka MoMA

ŠEZDESETE

TOKOM šezdesetih godina prošlog veka u MoMA su predstavili čitav niz programa vezanih za Jugoslaviju. Najzapaženija je bila izložba iz 1969. godine "Jugoslavija: Izveštaj", koja je pred američku publiku donela 45 grafika, dvadeset četvoro savremenih umetnika. Između 1961. i 1969. priređene su i dve serije eksperimentalnih filmova.


Mihajlo Čanak, Leonid Lenarčić, Milosav Mitić i Ivan Petrović - Zgrada B9, 1959-65, Novi Beograd / Foto Ivan Petrović


IDEJA SA INTERNETA

GLAVNI kustos za arhitekturu i dizajn u MoMA Martino Stijerli ideju da priredi izložbu jugoslovenske arhitekture dobio je nakon što je na internetu video jednu od zgrada sa ovih prostora, podignutu u stilu socijalističkog modernizma, koja mu se učinila "kontruktivno smela i estetski izazovna". Potom je tri godine posvetio izučavanju opusa najznačajnijih arhitekata koji su stvarali na prostoru nekadašnje Jugoslavije.

Edvard Ravnikar, Trg revolucije, 1960-74, Ljubljana / Foto Valentin Jeck, zbirka MoMA