DOGAĐAJ koji je pre dva veka izazvao čitavu spiralu nasilja, zavera, prevrata, progonstava i atentata na političkoj sceni Srbije, a čije mračne senke dopiru do današnjih dana, tema je izložbe "Smrt Karađorđa Petrovića", koja će biti otvorena večeras u 18 časova u Istorijskom muzeju Srbije. Postavka čiji su autori Vladimir Merenik, Boško Ljubojević, Nebojša Damnjanović i Borislav Korica, sažima i rasvetljava četiri poslednje godine u životu Crnog Đorđa, iznoseći prvi put na jednom mestu sve što ga je snašlo, od kako je izbegao iz Srbije, u jesen 1813, do likvidacije u Radovanjskom lugu.

- Ubistvo Karađorća imalo je ogroman uticaj na društveni život i praktično njime je započeo rat dveju dinastija, koji je trajao do početka 20. veka, ubistva kralja Aleksandra Obrenovića i kraljice Drage - kaže za "Novosti" Vladimir Merenik. - Ovaj događaj izuzetno je važan za razumevanje političke istorije i previranja u Srbiji.

PROČITAJTE JOŠ - Sećanje na Karađorđa

Kako bi se bolje pratilo Karađorđevo kretanje od izgnanstva do pogibije, deo izložbe, koju je dizajnirala Izabela Martinov Tomović, je i interaktivna karta, dok su ličnosti iz njegovog okruženja predstavljene na portretima. Specijalno za ovu priliku uradio ih je u akvarelu Boban Veljković, konzervator Istorijskog muzeja. Od voždovih originalnih predmeta, pred publikom će biti njegov pečatni prsten, dolama, zastava, marama koju je poslao Vujici kao znak da se vratio u Srbiju, ali i lično naoružanje: jatagan belosapac, pištolj kremenjak, raskošno opremljene fišeklije...

Tojaga, jatagan, pištolji i marama koju je poslao Vujici kao znak da se vratio

Posle prelaska u Zemun i godinu dana koje je proveo interniran u Petrovaradinu, a potom i u Gracu, Karađorđe i njegova pratnja dobili su ruske pasoše:

- U vreme Hadži Prodanove bune, Karađorđe sa porodicom, odnosno, ukupno 749 izgnanika, kreće u Besarabiju, pod zaštitom ruskog dvora i tu, u Hvotinu, dobijaju napuštene turske kuće u koje se useljavaju - nastavlja Merenik.

Kako za "Novosti" objašnjava Nebojša Damnjanović, cilj mu je bio da ga primi car Aleksandar Prvi Romanov, koji je u to vreme pobeđivao vojsku Napoleona:

- Vožd je zato morao dugo da čeka na audijenciju, pri čemu je u samom Petrogradu presedeo sedam meseci - nastavlja Damnjanović. - Bio je prilično razočaran, posebno okolnošću da ga je caru predstavio Konstantin Rodofinikin. Ovaj visoki ruski vojno-diplomatski izaslanik, grčkog porekla, tokom Prvog srpskog ustanka došao je u konflikst sa Crnim Đorđem. Početkom 1817. drugi put je primljen kod cara. Bili su to kurtoazni prijemi. Rusi su na njega gledali kao na neku neobičnu ličnost, poluorijentalnu, vođu jedne rebelije...

PROČITAJTE JOŠ - Karađorđev dud propada

Razočaran prijemom u Petrogradu, stupio je u kontakt sa heteristima, pripadnicima tajne, revolicionarne, prevratničke organizacije, ponikle u Odesi, među tamošnjim Grcima, sa ciljem obnove Vizantije. Upravo je uticaj ove organizacije, osnovane po ugledu na slobodne zidare, u koju je stupio u Galati, predgrađu Jašija, zaklinjući se da će raditi na oslobođenju svih balkanskih naroda, bio presudan za njegov fatalni povratak.

- Uticalo je i lažno pismo kuma Vujice Vulićevića, koji je prešao u tabor kneza Miloša, u kojem ga obaveštava da ga narod iščekuje i zaklinje mu se na vernost - kaže Merenik.

TAJNO OŽALjEN IZVRŠILAC ubistva bio je Nikola Novaković, jedan od Vujičinih momaka - priča Merenik. - U nekim ruralnim delovima Srbije, potom su sve sa prezimenom Novaković smatrali voždovim ubicama. Narod je Karađorđa tajno ožalio. Nisu smeli to da rade javno zbog Miloševog režima, jer je bio doušnički.

Karađorđevu melanholiju, zbog toga što su mu najbliži saradnici okrenuli leđa, gotovo bez izuzetka (osim prote Matije Nenadovića i delimično Milovanovića) bilo je teško odagnati, dodaje Damnjanović:

- Najvažniji Miloševi agenti, koji su dostavljali podatke o Karađorđevom kretanju bili su mitropolit Leontije Landrović i Petar Dobrnjac - navodi Damnjanović, uz konstataciju da je voždu spočitavano i kako je glavni krivac za propast Prvog ustanka. - Bio je željan iskupljenja i krenuo je u Srbiju.


PROČITAJTE JOŠ - Bujanovac: Umesto Karađorđu, trg Skenderbegu!

Heterista Mihailo Leonardos je Karađorđa i njegovog pratioca Nauma Karnera, sa lažnim ispravama i prerušene u bolesnike, dovezao do granice. Kada su prešli Dunav, pešice su obalom došli do Pesače i u selu Brnjica ostavili austrijske kabanice:

- Tu su i prenoćili, pa otišli do Golupca. Odatle su krenuli prema Moravi i kod Orašja tražili kontakt sa Vujicom, koji ih je sačekao i odveo u selo Radovanje, odnosno u Radovanjski lug kod Velike Plane, na imanje Dragića Vujkića - iznosi detalje Merenik. - Smestili su ih u kolibu od prošća. Tada Miloš šalje svoje ljude sa naredbom, a Vujica egzekutora.

Glava vožda poslata je u Beograd, a sa nje je, kako objašnjavaju autori izložbe, jedan beogradski kasapin skinuo kožu. Ta obrazina, napunjena slamom poslata je u Istanbul, sultanu Mahmudu Drugom. Lobanja, sahranjena u blizini Saborne crkve, spojena je sa telom pokopanim ispod jednog bresta, na mestu pogibije, tek na insistiranje knjeginje Ljubice. Zajedno su sahranjeni u crkvi u Topoli. Vujica je, zbog griže savesti, 1818. podigao crkvu Pokajnicu kod Velike Plane.





TOMA VUČIĆ PERIŠIĆ

PORUKU Vujici da vožd mora biti likvidiran po zapovesti kneza Miloša i beogradskog vezira, odnela su tri konjanika - pisar Anta Protić, Toma Vučić Perišić i Pavle Sretenović.

- Čovek koji je prihvatio voždovu glavu, a njegovi ljudi ubili iz pušaka Nauma Karnara, tada mladi gospodarev čovek, Toma Vučić Perišić, će posle nekoliko decenija, u vreme vladavine Karađorđevog sina, kneza Aleksandra, biti predsednik odbora za podizanje spomenika Karađorđu, što je karakteristično za našu istoriju - priča Damnjanović. - Spomenik, ipak, neće biti podignut.

U NESREĆI, U IZGNANSTVU

VOŽDOVO žalosno i depresivno stanje u vreme dok je boravio u Rusiji možda se najbolje vidi na portretu, koji je u to vreme slikar Vladimir Lukič Borovikovski, "doradio" prema živom modelu, prilikom susreta u Petrovgradu.

- To se vidi iz način na koji mu je naslikao oči - ističe Merenik, dodajući da je deo postavke i replika ovog dela . - Karađorđevo raspoloženje opisao je i publicista Nikolaj Ivanovič Turgenjev, rečima: "Njegovo lice je veoma tužno. Teško je gledati takve ljude koji vole svoju otadžbinu, tako kao on, i tako kao on, koji joj je služio u nesreći i u iznanstvu..."