Žigovi našeg trajanja u Miloševom konaku

PEČATNjACI i pečati su dokumenti vremena i društva u kome su nastali i čine deo kulturne, političke i društvene istorije jednog naroda. Pripremajući postavku “Pečatnjaci i pečati iz zbirke Istorijskog muzeja Srbije” u Miloševom konaku, koja je otvarena danas, ovo za “Novosti” kaže njen autor Vladimir Merenik, muzejski savetnik.

Izložba je, kako za naš list objašnjava Dušica Bojić, direktorka Istorijskog muzeja Srbije, nastala iz prakse ove institucije da vrši reviziju svojih zbirki i fondova, uz njihovo prikazivanje, pa su tako tokom prošle godine popisani i fotografisani svi pečatnjaci i pečati koji se čuvaju u IMS. Oni će se, uz Merenikov tekst, naći u prvom katalogu ove zbirke, koji će biti promovisan na otvaranju izložbe, koja će predstaviti i najstariji artefakt ovog muzeja vezan za srpsku državnost - zlatni pečatnjak kneza Strojimira iz druge polovine 9. veka. Postavka je, ističu u IMS, važna i jer se po prvi put materijali iz zbirke pečata samostalno predstavljaju javnosti, budući da su do sada isključivo bili izlagani u okviru tematskih istorijskih izložbi ili stalnih postavki.

- Svaki ima neku svoju mikropriču, i kao takav, izvor je i neizostavni elemenat istorijskog, nacionalnog i identitetskog makronarativa - nastavlja Vladimir Merenik. - Posebno su za njihovo razumevanje važne heraldika, diplomatika i genealogija, koje su u tesnoj vezi sa sfragistikom, koja se bavi izučavanjem pečata, njihovim nastankom, razvojem, analizom. Sve te pomoćne istorijske nauke nam pružaju dragocene podatke o trajanju jednog naroda ili države.

Naš sagovornik naglašava da se u svakodnevnom govoru termin pečat koristi i za otisnuti ili utisnuti znak, kao i za matricu ili negativ sa kojih se otiskuje, a koji se ustvari zove pečatnjak ili tipar. To nije pogrešno, kaže, ali je neprecizno, pa u nauci postoji stroga distinkcija.

- U Istorijskom muzeju Srbije najznačajniji su pečati iz perioda srpske revolucije i kneževine i kraljevine Srbije - ističe Merenik. - Iz tog vremena, izloženi su pečatnjaci itaknutih ustaničkih vojvoda Luke Lazarevića, Mladena Milovanovića, Stojana Čupića, Marka Katića, kao i naših vladara, Karađorđa i Miloša Obrenovića. Svedočanstvo uspostavljanju i razvoju ustaničke vlasti, uspostavljanju sudstva i drugih institucija na ovim prostorima su i pečatnjaci magistrata, nahijskih sudova u vreme ustanka. Oni su postojali od 1807. mada je prota Matija Nenadović govorio da je u Valjevu bio magistrat još 1804. godine.

Povelja i pečat Teodora Radosavljevića

Izložba obuhvata i pečatnjake drugih institucija: Srpske narodne skupštine iz druge polovine 19. veka, Liceja u Kragujevcu osnovanog 1838. godine, Popečiteljstva prosveščenija tadašnjeg Ministarstva prosvete Kneževine Srbije... Analizom pečata kneza Miloša, smatra naš sagovornik, može da se prati i kako se postupno razvijala njegova vlast, od turskog činovnika za srpske poslove do naslednog kneza.

- U tursko vreme pečate su imali samo patrijarsi i određeni manastiri, a knez Miloš je imao tursku kancelariju, i za prepisku sa Turcima koristio pečate sa natpisima na osmanskom turskom jeziku - priča muzejski savetnik IMS. - Po sporazumu sa Marašli Ali Pašom iz 1815. Srbija dobija neki poluautonomni status, da bi 1830. postala autonomna kneževina. Na početku Miloš je morao na pečate da stavlja turski simbol: turban sa perom, ali već 1817. kada je odlukom narodne skupštine postao nasledni knez počinje, postepeno uvodi srpske simbole. Na pečatima koje je 1825. naručio u Beču, potpuno se brišu islamski simboli, oni dobijaju stari srpski grb, krst sa četiri ocila, iako je tek januara 1839. Srbija dobila pravo na svoj grb i zastavu.

Posebnu pažnju naš sagovornik pridaje i kraljevskom pečatnjaku Milana Obrenovića, prvog kralja u novovekovnoj srpskoj istoriji, izrađenom u poludragom kamenu - ametistu.

Tri Miloševa i jedan Karađorđev pečatnjak (dole levo)

POVELjE PLEMIĆA

Izuzetno vredni primerci su iz istorije Srba u Habzburškoj monarhiji, poput jednog raskošnog pečatnjaka patrijarha Josipa Rajačića iz 1860. godine i vredanog plemićkog pečatnjaka Radosavljevića od Posavine, koji je pripadao Teodoru Radosavljeviću, konzulu u Srbiji - ističe Merenik. - On je bio Srbin iz Srema u austrijskoj službi, a bio je konzul u Srbiji u vreme ustavobranitelja i kneza Aleksandra Karađorđevića. Tu je i povelja plemstva koju je Franc Jozef izdao Teodoru.

ZAPEČAĆENA LjUBAVNA PISMA

Pečati jesu simbol nečeg što je zvanično - kaže za “Novosti” Dušica Bojić, direktorka MIJ. - Postoji i jedna kolekcija privatnih pečata. Sa kraja 19. veka, posebno do Drugog svetskog rata, u Srbiji je bila moda da svako iole obrazovan ili bogat ima sopstveni pečat. Kao što sada svoje pečate imaju lekari ili advokati, tako su nekada u Beogradu i dame imale svoje pečate. Kada su vodile neku intimniju prepisku, sa prijateljicama, ili ljubavnu, onda se to pismo zatvaralo voskom u koji se utiskivao njihov pečat. Imamo, recimo, i pečat Mihaila Valtrovića i drugih značajnih ljudi koji su živeli u Srbiji.