Veliki, tužni, holivudski gospodin

PROGRAM “U fokusu”, kojim Jugoslovenska kinoteka podseća na autore koji su obeležili svetsku kinematografiju, ponovo “dovodi” pred publiku kultnog reditelja, scenaristu, producenta i romanopisca Eliju Kazana.

Do 18. maja naši filmofili imaju priliku da vide remek-dela “Bumerang”, “Uzbuna na ulici”, “Tramvaj zvani želja”, “Viva Zapata!”, “Na dokovima Njujorka”, “Istočno od raja”, “Sjaj u travi”, “Amerika, Amerika”... Reditelj koji je pedesetih godina 20. veka uneo krucijalnu promenu u holivudsku kinematografiju stavljajući poetički akcenat na glumu i glumca kao najdominantniji i najuzbudljiviji način filmske kreacije, stvorio je glumačke velikane. Zahvaljujući Kazanu, istoriju “pokretnih slika” obogatili su strastveni, eksplozivni, erotizovani, neurotični i fascinantni likovi koje su u njegovim filmovima stvarali Marlon Brando, Vivijen Li, Karl Malden, Entoni Kvin, Ketrin Hepbern, Džejms Din, Voren Biti, Natali Vud, Gregori Pek, Kim Hanter, Montgomeri Klift... Devetoro glumaca dobilo je Oskar za uloge u njegovim delima, a njih više od 20 bilo je nominovano za najpopularniju filmsku nagradu.

Jedan od najavangardnijih predstavnika neorealizma u Holivudu, koji je karijeru započeo na Brodveju kao pozorišni reditelj, ostao je upamćen i po saradnji s velikim piscima - Arturom Milerom, Tenesijem Vilijamsom, Polom Ozbornom, Vilijemom Ingeom, Badom Šulbergom i Haroldom Pinterom, koji su pisali scenarije za njegove filmove.

Najveći trag u umetničkoj ličnosti Elije Kazana, kako je sam isticao, ostavili su glumac i reditelj Li Strazberg, čiji je đak bio, i reditelj Džon Ford. Po ugledu na Strazberga, direktora čuvene glumačke škole, Kazan je počeo da razvija sopstvenu metodu koju je nazvao method acting.

"Istočno od raja"

Najpoznatijiji grčki Amerikanac (pored Džona Kasavetesa), tokom višedecenijske karijere - od 1937. do 1976, kada je snimio “Poslednjeg tajkuna”, potpisao je 25 filmova. Danas se gotovo svi oni smatraju antologijskim ostvarenjima, a kako vreme protiče, filmski profesionalci i kritičari delima Elije Kazana neprestano daju novu i značajniju valorizaciju. Posle njegove smrti 2003, kultni reditelj Martin Skorseze i čuveni scenarist i producent Kent Džons nekoliko godina posvetili su radu na dokumentarnom filmu “Pismo Eliji”, koji je premijerno prikazan 2010. Kako je izjavio Skorseze, ovim filmom želeli su da iskažu zahvalnost velikom reditelju koji je uticao na njihov rad i da istaknu koliko je Kazan bio iskren i prema sebi i prema drugima u onome što je radio.

"Na dokovima Njujorka"

Dokumentarac “Pismo Eliji” posebno fokusira njegovo svedočenje pred Odborom za protivameričke aktivnosti 1952, u vreme progona filmskih umetnika i holivudske “crne liste”. Tada je Kazan odao imena bivših članova Komunističke partije, kojoj je u mladosti i sam pripadao. I mada je ovaj gest decenijama pravdao time da je bio primoran na svedočenje i da ga je studijski menadžment ucenio progonom, deo Holivuda mu ovu “mrlju” u biografiji nikada nije oprostio. Elija Kazan napustio je ovaj svet kao veliki, tužni gospodin.

"Sjaj u travi"

ELIJA Kazan rođen je 1909. u Konstantinopolju (današnjem Istanbulu), kao Elijas Kazanjoglu, a njegovi roditelji su 1913. emigrirali u Ameriku. Kazan je pohađao javne škole u Njujorku, posle mature upisao je koledž u Masačusetsu i dramsku školu na Jejlu. Bio je očaran pozorištem i scenom, gde se prvo oprobao kao glumac, a zatim i kao reditelj. Predstave koje je režirao donele su mu mnogobrojna priznanja, među kojima je i Pulicerova nagrada. Imao je tri braka - prva supruga bila mu je dramatičarka Moli Dej Tačer, s kojom je dobio dve ćerke. Posle njene smrti venčao se s glumicom Barbarom Loden. Iz tog braka, koji je potrajao do 1990, Kazan ima dvojicu sinova. Njegova treća supruga bila je glumica Fransis Ruž.

"Tramvaj plakat"

KAZAN je dobio najveća priznanja - dva Oskara za režiju (“Džentlmenski sporazum”, 1947, i “Na dokovima Njujorka”, 1954), a 1983. tadašnji američki predsednik Ronald Regan dodelio mu je nacionalnu nagradu za životno ostvarenje u umetnosti. Treći Oskar Kazanu su 1999. uručili Martin Skorseze i Robert de Niro za životno delo. Ostalo je upamćeno da je u gledalištu bilo umetnika koji nisu ustali da mu aplaudiraju.