Dvorci oživeli sa Kašaninovih ceduljica

KAO što radi punog poznavanja naše stare umetnosti, u crkvama koje su prazne, treba, u našoj viziji, da neko služi, tako, radi poznavanja naše stare književnosti, u dvorcima koji su potpuno porušeni, treba u našim mislima da neko živi, zabeležio je Milan Kašanin (1985-1981).

U nameri da iz, u njegovo vreme slabo istraženih ruina gradaca i gradina, “oživi” srpske srednjovekovna utvrđenja, dvorce i palate, Kašanin je pola veka prikupljao materijal za jedno sveobuhvatno delo. Naš čuveni istoričar umetnosti i književnosti, likovni kritičar, književnik, erudita, upravnik Narodnog muzeja i Galerije fresaka, ovo delo, ipak, nije uspeo da završi, a bilo je zamišljeno kao deo višetomnog projekta koji bi predstavio celokupnu srpsku srednjovekovnu kulturu (za života je objavio samo monumentalnu studiju “Srpska književnost u srednjem veku”). Rukopisne cedulje o gradovima i fotografsku dokumentaciju, uz ostalu obimnu naučnu građu, baštinio je Narodnom muzeju.

Iz tih 14 arhivskih kutija, u kojima se čuvaju rukom pisane afiše, višedecenijskim radom, povezujući na njima zabeležene Kašaninove misli, ideje, rečenice, ispise iz literature, Branka Ivanić, kustos Narodnog muzeja, priredila je u upravo objavljenoj knjizi “Gradovi i dvorci u srednjovekovnoj Srbiji” (Narodni muzej).

- Raspoređivanja Kašaninovih beležaka prvi se poduhvatio pokojni Dragoslav Vasiljević, dugogodišnji kustos Galerije fresaka, koji je numerisao cedulje, a one su potom podeljene po tematskim celinama: pojam gradova, topografija, etimologija imena, vlasnici gradova, život i svakodnevica u njima... - objašnjava Branka Ivanić, koja se rekonstrukcije Kašaninovog rukopisa prihvatila 1997. godine. - Svest o značaju ovoga štiva dolazila je postupno, jer sam ulazeći dublje u ono što je Kašanin prikupio, sve više shvatala, koliko je široko sagledavao temu kojom se bavio. Išao je ispred svog vremena, iako su, kada je on to počeo da izučava, susedni narodi već imali preglede svojih srednjovekovnih gradova, što u Srbiji nije postojalo.

Žabljak

Pored delikatnog zadatka da uđe u sam tok i način Kašaninovog razmišljanja, naša sagovornica ističe da joj je najteža bila kotrola kritičkog aparata, odnosno proveravanje izvora koje je koristio. Morala je da konsultuje više od 500 bibliografskih referenci, a čak 40 odsto te literature su stari časopisi do kojih je bilo jako teško doći. Posebna prepreka bila je i to što joj je bila nedostupna biblioteka Narodnog muzeja, jedna od najboljih u zemlji, jer je zbog rekonsturkcije “zapakovana” još 2006. godine.

- Namera Kašanina je bila da ovom monografijom pruži drugačiju sliku od do tada uvreženog mišljenja, usled neistraženih materijalnih ostataka, kako je Srbija u srednjem veku bila ruralna sredina čiji su vladari živeli u drvenim palatama - nastavlja Ivanićeva. - Zapis barskog arhimandrita Gijoma Adama iz 1332. u kome piše “ova zemlja ima malo ili skoro nikakvih tvrdih ili utvrđenih mesta, nego su u njoj sami salaši i sela, bez rovova ili sasvim bez zidova”, smatrao je političkim pamfletom. Bio je ubeđen i nastojao je da dokaže kako je u Srbiji postojao razvijen urbani život, da je ona bila premrežena putevima i imala gradove sa tržnicama u podgrađu, od kojih je svaki imao posebnu ulogu i značenje.

Da bi ispričao priču o srednjovekovnim gradovima, tamo gde nije uspevao da pronađe odgovarajuće tragove u nauci, Kašanin se, kaže priređivač knjige, služio zdravim razumom. O urbano razvijenoj Srbiji, kakvu je zamišljao, dodaje sagovornica, može da se govori od vremena Uroša Prvog, u čije doba počinje da se razvija rudarstvo.

- Prvi srpski srednjovekovni grad bio je Ras, mada su na ovom prostoru postojale i starije vizantijske urbane naseobine, koje su porušene, a potom obnovljene - nastavlja Ivanićeva. - Uz Beograd, Niš, Braničevo, utvrđenih gradova bilo je širom Srbije, ali najviše na Kosovu i Metohiji.

Mileševac

Gradovi su imali i različite vlasnike. Uz one koji su pripadali vladarima, postojali su i vlastelinski, ali i gradovi koje su osnivali crkveni velikodostojnici.

“Sasvim pogrešno mišljenje je da su prvi naši gradovi bili od brvana; oni su to verovatno bili u Panonskoj niziji. Na Balkanu oni su odmah rađeni od kamena, upravo nastavljani su da se grade od kamena, jer su pre nas tako zidali svoja utvrđenja Rimljani i Vizantijci, od kojih su se toj veštini naučili i Iliri,” piše Milan Kašanin. “Sloveni su dosta rano počeli podizati svoja utvrđenja. Skoro u sedištu svake župe nalazio se grad kao utočište u slučaju napada (i kao centar uprave jednom županijom)”.

Za svako od tih utvrđenja, od Baleša, Banjske i Bara, preko Zvečana, Vučitrna i Golupca, pa do Kruševca, Novog Brda, Prizrena, Rudnika i Resave... Kašanin je napravio neku vrstu lične karte. Opisao je ko je podigao grad, kako se razvijao, ko je u njemu živeo...Naša sagovornica podseća i na tekst o Magliču, koji je Kašanin svojevremeno objavio u “Umetničkom pregledu”, kao primer i današnjim istraživačima, kako se izučavaju srednjovekovna utvrđenja.

“PUTNIKOV” ALBUM

UZ fotografsku zbirku ostataka srednjovekovnih zidina, koju je Milan Kašanin prikupio na svojim putovanjima u knjizi su i slike koje je dobijao od “Putnika”. Između dva rata, “Putnik” je naime bio foto-putnička agencija i kako priča naša sagovornica, postojali su čitavi ukoričeni albumi sa slikama kako kulturno-istorijskih, tako i prirodnih znamenitosti Kraljevine Jugoslavije. Ne zna se kakva je sudbina tih albuma posle prodaje “Putnika”, a da je reč o impresivnoj zbirci govori podatak da su fotografije bile numerisane petocifrenim brojevima.