Leptiri i leptirice koji lede krv

ZAR mi uopšte imamo fantastiku - bio je najčešći komentar koji su slušali osnivači Festivala srpskog filma fantastike, koji će u oktobru biti održan jubilarni, 10. put.

Jovan Ristić i Dragan Jovićević, “novinari po vokaciji, a direktori Festivala po opredeljenju”, proteklih godina dokazali su “nevernim Tomama” da je fantastika žanr koji je duboko ukorenjen u srpskom filmu. Svoja zapažanja stavili su “crno na belo” u knjizi “Izgubljeni svetovi srpskog filma fantastike”, koju je objavio Filmski centar Srbije.

Ova dvojezična knjiga (srpsko-engleski prevod) sadrži istoriju fantastike u srpskom i jugoslovenskom filmu. Autori su elemente fantastike pronašli u čak 250 ostvarenja, počev od nemog filma “Faun” Ernesta Bošnjaka (1924) do prvog srpskog 3D filma “Peti leptir” Milorada Milinkovića (2014).

- Fantastika u srpskom filmu ima status izuzetka. Čini nam se da bi moralo da bude drugačije, jer je srpsko mitološko nasleđe izuzetno bogato, i zato što verovatno naša jedina internacionalno prihvaćena reč “vampir” potiče iz miljea folklornog, natprirodnog, fantastičnog - piše Jovan Ristić.

Knjiga donosi detaljan pregled kratkometražnih, srednjemetražnih i igranih filmova u svim žanrovima fantastike (čista, naučna, hororska i epska fantastika), kao i stotinak fotografija koji ilustruju scene iz pomenutih ostvarenja.

Prvi dugometražni film fantastike u istoriji jugoslovenske i srpske kinematografije bio je “Čudotvorni mač” (1950), Vojislava Nanovića. Film je bio ekranizacija dve srpske bajke, “Baš Čelik” i “Zlatna jabuka”, a u ovaj projekat uloženo je mnogo novca, produkcija je bila gotovo holivudska.

- Ovaj dobrodušni film pun naive imao je odličnu gledanost, delimčno slabu glumu, a zamerena mu je uprošćenost podele na dobro i zlo, što je promašen argument, jer je “Čudotvorni mač” zapravo bajka - ocenjuje Ristić.

Čuvena scena u pećini u kojoj demon dobacuje veštici - “Daj babo glavu!” - ušla je u istoriju popularne kulture Srbije i Jugoslavije.

Mada je fantastika u svetskom filmu tokom šezdesetih godina iznedrila dela izuzetne vrednosti (“Odiseja u svemiru”, “Planeta majmuna”), Srbija je u istom periodu proizvela samo jedan film ovog žanra - “Bokseri idu u raj” (1967) Branka Ćelovića.

Po mišljenju Jovana Ristića, prvi ozbiljan igrani film fantastike bio je “Majstor i Margarita” (1972), Aleksandra Saše Petrovića, po motivima romana Bulgakova. Priča o profesoru crne magije, a zapravo đavolu lično, postigla je veliki uspeh i bila apsolutni pobednik Pulskog festivala, a na Venecijanskom festivalu okitila se Srebrnim lavom.

- Fantastika je bljesnula svom snagom u “Leptirici” (1973) Đorđa Kadijevića. Film je uneo folklornu stravu i užas u svaku jugoslovensku kuću, izuvši iz cipela čitavu generaciju gledalaca, i najmanje jednog poslavši u grob - smatra kritičar Dejan Ognjanović, čije reči prenose autori pomenute knjige.

Sedamdesete su na velikom platnu počele i završile se sa đavolom, kao glavnim junakom. Veljko Bulajić je 1979. snimio film hororske fantastike “Čovjek koga treba ubiti”.

- Mada se film nije proslavio u domaćim bioskopima ostao je upamćen po visokom budžetu, izvrsnim specijalnim efektima i maskama, prvoj lezbijskoj sceni u jugoslovenskoj kinematografiji i fetišističkim scenama Pakla kakve su retko viđane i u svetskom filmu - piše Ristić.

Po njegovim rečima, domaća kinematografija nije dovoljno iskoristila potencijale žanra fantastike, a bogato mitološko nasleđe Srbije nije ostavilo bitniji uticaj na ovdašnje stvaraoce.

- U najboljim danima Jugoslavije Srbija je proizvodila samo petnaestak filmova godišnje. U pet filmski najbogatijih godina (1967, 1968, 1984, 1985. i 1988.) fantastika se pojavila samo jednom: u ostvarenju Slobodana Šijana “Davitelj protiv davitelja” - napominje Ristić.

Rekordan broj bioskopskih filmova sa elementima fantastike u vreme Jugoslavije postavljen je pred sam kraj postojanja zajedničke države - 1989. godine, sa četiri naslova, među kojima su “Sabirni centar” i “Vreme čuda”. Jedan od najvećih komercijalnih uspeha u žanru fantastike tih godina zabeležio je hit film Srđana Dragojevića “Mi nismo anđeli” (1992).

Početkom novog milenijuma stasava genaracija mladih autora koji će napraviti značajna ostvarenja u žanru fantastike, poput Mladena Đorđevića i njegovog filma o zombijima “Živi mrtvaci” ili Stevana Filipovića i njegovog debitantskog ostvarenja “Šejtanov ratnik”.

- Imao sam ogromnu odbojnost prema filmovima koji su se tada prikazivali u bioskopima. Nisam imao utisak da njihovi tvorci istinski vole film. “Šejtan” je bio pobuna i poruka: “Eto šta može da uradi generacija koja iskreno voli film” - objasnio je Filipović.

ODANI ZEČEVIĆ

JOVAN Ristić izdvaja Dejana Zečevića, kao reditelja odanog žanru fantastike i autora “TT sindroma” (2002), “žanrovski najčistijeg horor filma do tada”.

- To je verovatno bio najžešći ulazak u žanr. Ušli smo u to sa bezobrazlukom, usled bespoštedne odluke da napravimo ono što volimo. Takvu energiju imaš dok si mlad. Drago mi je što sam je iskoristio - objasnio je Dejan Zečević.