SRPSKI srednjovekovni vladari za mnoge su simboli jake i moćne srpske države. Veličamo ih, ali samo rečima. Pitanje šta je sa njihovim grobovima, da li su istraženi ili nisu, da li su sačuvani ili nisu, otvara Pandorinu kutiju. Odnos naših stručnjaka, pa i same države, prema zemnim ostacima velikana iz prošlosti često je bio surov. Njihove kosti trulile su u kartonskim kutijama ili su završile u zajedničkim jamama. Zbog toga su i pored savremenih metoda, stručnjacima vezane ruke za ozbiljno istraživanje.

Kada otkriju grobove svojih velikana, druge države ih sahranjuju uz najveće počasti. Kod nas, i kada se to pouzdanom DNK analizom utvrdi, kao u slučaju u narodu omiljenog despota Stefana Lazarevića u Manasiji, sve prođe u tišini. Kao da svoju slavnu prošlost želimo da sakrijemo.

- Pitanje mesta gde su sahranjivani srpski vladari i članovi njihovih porodica predstavlja veliki problem. Tokom arheoloških i konzervatorskih istraživanja, od šezdesetih godina do danas, često su uništavani kompletni podaci - kaže arheolog dr Marko Popović, za “Novosti”.

Popović je na nedavno održanoj nacionalnoj konferenciji vizantologa otvorio pitanje vladarskih sahrana u Studenici. U grobnici ktitora Stefana Nemanje, pretpostavlja naš sagovornik, bio je sahranjen knez Vukan. Sa suprotne strane, u Bogorodičinoj crkvi, nalazi se još jedan grob za koji su istraživači rekli da je u njemu neki kaluđer. Popović, međutim, kaže da je tu sahranjen kralj Radoslav, naslednik Stefana Prvovenčanog.

- Arheološka istraživanja grobova u crkvi u Studenici obavljena su 1985. Tom

prilikom svi grobovi su istraženi, ali dokumentacija o tome ne postoji - otkriva Popović. - O toku radova i otkrićima do kojih se došlo, osim nekoliko fotografija, nema druge dokumentacije. Nad kostima u pronađem grobovima obavljene su samo antropološke analize. Izostalo je, takođe, publikovanje arheološke faktografije, sa obrazloženim zaključcima istraživača. Raspolažemo samo nekim uzgred saopštenim podacima, neutemeljenim zaključcima i površnim arheološkim zapažanjima.

U nedostatku podataka iz terenske dokumentacije, Popović je detaljno analizirao fotografije radi utvrđivanja međusobnog odnosa grobova. I sam priznaje da rekonstrukciju prostora gde su se obavljale sahrane u zapadnom traveju i unutrašnjoj priprati Bogorodičine crkve treba prihvatiti sa dozom rezerve.

- Pozne godine Nemanjinog života - monašenje, boravak i smrt u Hilandaru nisu se mogle predvideti u vreme građenja Studenice i pripreme ktitorskog groba. Dalju funkciju odredili su događaji vezani za prenos njegovog tela u Studenicu 1207. Prenos i sahrana Nemanjinih moštiju u ktitorski grob obezbedili su Studenici veliki ugled i status sakralnog sedišta prvog ranga - priča Popović. - Ali, to nije značilo pretvaranje Studenice u porodični mauzolej.

Popović pretpostavlja da su pravo na sahranu uz grob ktitora imali samo oni njegovi najbliži potomci koji su učestvovali u građenju, dogradnji i ukrašavanju hrama. U Bogorodičinoj crkvi privremeno je sahranjen Stefan Prvovenčani, pre nego što je prenet u Žiču. Njegovi životopisci su to opisali: “sa svetim Simeonom, ocem njegovim”, odnosno “blizu svetog Simeona, oca njegova”.

RUKA SVETOG SAVE - Moramo biti spremni da priznamo gde smo kao istraživači pogrešili, šta smo upropastili ili uništili - kaže Popović. - Skeleti kosovskih junaka braće Musića, sestrića kneza Lazara, bačeni su u jame, a mesto na kome su pronađeni je neobeleženo. U Mileševi je otkriven grob kralja Vladislava i uzorno istražen. Njegove kosti su dugo stajale u kartonskoj kutiji u konaku, sve dok ih Filaret nije prebacio u sarkofag. To je urađeno bez državne pompe, mada je reč o velikom vladaru. U Mileševi je i ruka Svetog Save. SPC to ne priznaje, jer smatra da je Sveti Sava spaljen ceo. DNK analiza bi pokazala ko je u pravu.

- Na osnovu toga svi dosadašnji istraživači smatrali su da se grob kralja Stefana Prvovenčanog, u kome je počivao pune dve godine, nalazio uz severni zid zapadnog traveja, na mestu gde se sada nalaze ostaci sarkofaga. Međutim, arheološka istraživanja su pokazala da tu nema nikakvih tragova grobne konstrukcije, niti ukopa. Pošto su Nemanjine mirotočive mošti položene u sarkofag, podzemna grobnica u kojoj je bio ostala je neupotrebljena. Bila je idealna za Stefanovu privremenu sahranu - govori Popović.

Grobnica je ponovo ostala prazna posle prenosa Stefanovih moštiju u Žiču.

- Ponovna sahrana u ispražnjeni grob nije bila neuobičajena, pa postoje dobri razlozi za pretpostavku da bi zemni ostaci koji su 1985. otkriveni u ovoj grobnici mogli da se pripišu knezu Vukanu - smatra Popović. - Tome u prilog govori poznati, doduše pozniji “Tronoški rodoslov”, u kome stoji da je Vukan sahranjen u “lavri Studenice pri samom grobu oca svog Simeona”. Osim najbližeg srodstva, takvo gledište mogle bi da potkrepe Vukanove nesporne ktitorske zasluge za Studenicu.

Naš sagovornik pretpostavlja da je u grobu u severnom delu zapadnog traveja sahranjen kralj Stefan Radoslav. Poznato je da je posle svrgavanja sa prestola, Radoslav život završio u Studenici kao monah Jovan, a arhiepiskop Danilo Drugi je to opisao “telo njegovo bi položeno u domu Svete Bogorodice, u mestu zvanom Studenica, a tamo leži i do danas”...

- Mesto sahrane ukazuje da je reč o izuzetno značajnoj ličnosti. Ona je stekla pravo na grob u delu hrama rezervisanom za ktitora i njegove najbliže srodnike. Ali, slobodno ukopan pokojnik, bez ikakve grobne konstrukcije, govori o veoma skromnoj sahrani. Zato se i pretpostavljalo da je tu sahranjen neki monah. Ranija mišljenja da je bivši kralj Radoslav sahranjen u priprati, arheološka istraživanja nisu potvrdila. Skromna grobna raka bez zidane konstrukcije odgovarala bi monaškoj sahrani bivšeg kralja. Ali, da bi se potvrdili ili osporili ovi arheološki zaključci o vladarskim sahranama u Studenici, bilo bi neophodno da se izvrše DNK analize zemnih ostataka. Naravno, ukoliko se otkrije gde se oni sada nalaze - zaključuje Popović.