PRVI put u našoj nauci sabrani su svi pisani izvori iz 15. veka, i kasniji, u kojima se pominje srpska princeza Mara Branković, ćerka despota Đurđa Brankovića i vizantijske princeze Jerine (Irine) Kantakuzin. Sakupio ih je srpski vizantolog iz Beča Mihailo St. Popović, i objavio u monografiji "Mara Branković. Žena između hrišćanskog i islamskog kulturnog kruga u 15. veku", u izdanju "Akademske knjige", koju je sa nemačkog prevela Branka Rajlić.

Jedan deo izvora o Mari Branković je, po Popovićevim rečima, objavljen već u 19. veku ili tokom 20. veka.

- Rukopisi sa Svete Gore se i dan-danas publikuju, pre svega turski dokumenti u manastirima. Tu mogu u budućnosti još neka iznenađenja da se očekuju. Od velikog značaja je mletačka građa iz Državne arhive u Veneciji, koja izveštava o Mari Branković i koju sam kao prvi u celokupnom obimu objavio u svojoj knjizi - kaže, za "Novosti", Popović.

Uz nova saznanja o jednoj od najzanimljivijih ličnosti balkanske istorije 15. veka, u ovoj knjizi je pregledno i dokumentovano predstavljena i šira slika, kako njene porodice, tako i političke i kulturne istorije jugoistočne Evrope.

Odrasla i vaspitavana u srpskoj oblasti kojom je vladao njen otac, Mara Branković je 1436. godine, na osnovu političkih i diplomatskih kalkulacija, bila data za ženu turskom sultanu Muratu Drugom. Posle smrti svog supruga, objašnjava Popović, trebalo je da se uda za poslednjeg vizantijskog cara Konstantina 11. Paleologa.

VEŠTI DIPLOMATA TREBA ukazati na posredničku ulogu Mare između Dubrovnika i Venecije, s jedne strane, i Porte, sa druge. Mara je zbog isplate dohotka za poluostrvo Ston (Pelješac) redovno održavala vezu sa Dubrovnikom. Za vreme tursko-mletačkog rata, koji je trajao od 1463. do 1479. godine, ona je sa svojom sestrom Katarinom Kantakuzinom, koja je od 1469. godine boravila kod nje u Ježevu, angažovana od strane zaraćenih strana u diplomatskim mirovnim misijama u periodu između 1470. i 1475. godine. Mara je 1471. godine pratila čak i jednog mletačkog izaslanika u Stambol na pregovore, koji su, međutim, prošli bezuspešno - kaže Popović.

- Ali dve godine kasnije (1453) Konstantinopolj je pao u turske ruke, da bi nekoliko godina posle toga (1459) Srpska despotovina doživela istu sudbinu. Otac Mare Branković, Đurađ Branković, tada je već bio mrtav. Bez zaštite oca i supruga, ali u milosti posinka Mehmeda Drugog Osvajača, ona je provela drugu polovinu života - od 1457. do 1487. godine - u Turskom carstvu, gde je tokom vremena preuzela posredničku ulogu između Turske i njenih hrišćanskih podanika, s jedne strane, i između Porte i inostranih sila, s druge strane. Doživotno na kulturnom razmeđu između Srbije, Vizantije i Turskog carstva, ona je bila svedok velikih političkih prevrata u jugoistočnoj Evropi 15. veka - kaže Popović.

Srednjovekovni izvori, naglašava autor, jasno nam pokazuju da je Mara Branković bila vrlo pametna i mudra žena u jednom vremenu koje je bilo povezano sa velikim preokretima u jugoistočnoj Evropi. Posle smrti svoga oca ona je predvodila preostale članove svoje porodice u Turskom carstvu. Brinula je o pravoslavnim podanicima sultana, o crkvama i manastirima i negovala je izvrsne veze sa posinkom Mehmedom Drugim i Visokom portom.

Posle bekstva iz srpske despotovine u Tursko carstvo, Maru Branković je njen pastorak Mehmed Drugi darovao oblastima na severu današnje grčke države. Poznata su imena samo tri mesta: Ježevo, Mravinci i Doksombus jugoistočno od Sera. Mara se, po Popovićevim rečima, zadržala u prvom od njih, okupivši oko sebe srpsko plemstvo i sveštenstvo:

- Izvori pokazuju i to da je srpska princeza umela da poveže interese hrišćanskih podanika sa pobožnim ciljevima i željama, koje je bila u stanju da realizuje kod dotičnog turskog sultana ili njegovih institucija. Na taj način njeno delovanje je dobilo sopstvenu, ličnu notu, koja odražava ulogu njene ličnosti u citiranim izvorima. Na kraju treba ustanoviti da nisu samo Mehmed Drugi i Bajazit Drugi, koliko je to dopuštala osmanlijska politika, njoj izlazili u susret, već da je i, obrnuto, Mara Branković bila diplomatski aktivna izlazeći u susret željama svog pastorka.

Mara je bila zakonito venčana žena sultana Murata Drugog a nije bila konkubina, što je potvrđeno kroz zvaničnu svadbenu svečanost 1436. godine.

- Ne postoji dokaz da je Mara u toku braka morala da se odrekne svoje hrišćanske vere da bi prihvatila muslimansku. Naprotiv, ona je uprkos svom dugogodišnjem zadržavanju na turskom dvoru, ostala hrišćanka kako piše vizantijski istoričar Duka. Taj iskaz potvrđuje mletačka arhivska građa. U ovom slučaju može se povući zanimljiva paralela sa Teodorom Kantakuzin, ćerkom vizantijskog cara Jovana Šestog Kantakuzina, koja je u leto 1346. godine u Silivri udata za sultana Orhana. Ona je i posle udaje ostala hrišćanka i bila je na usluzi svojoj sabraći po veri - kaže Popović.

Mara je, dodaje autor, kao i ranije cela njena porodica i kao "majka manastira" - sledila politiku Nemanjića. Tako je ona od 1457. godine preuzela ktitorstvo nad manastirima Hilandarom i Svetim Pavlom na Svetoj Gori:

Da manastir Hilandar i manastir Svetog Pavla ne bi posle njene smrti ostali bez zaštite, ona je 1481. godine zajedno sa svojom sestrom Katarinom-Kantakuzinom ktitorstvo nad pomenutim manastirima prenela na vlaškog vojvodu Vlada Četvrtog Monaha i njegove naslednike. Marin uticaj na crkvenu politiku u Turskom carstvu postaje očigledan u postavljanju vaseljenskog patrijarha. U jesen 1466. godine ona je nametnula svog kandidata u ličnosti Dionisija Prvog. Od sultana 1469. godine dobila je dozvolu da mošti Svetog Ivana Rilskog iz Velikog Trnova prenese u manastir Rilu.