CRKVA Svetog Nikole u Bijelom Polju - Nikoljac, po mnogo čemu je jedinstvena i značajna - ona predstavlja istoriju, duhovnost, kulturu i narodni život bjelopoljskog kraja od druge polovine 14. veka do danas. Dugo vremena bila je predmet istraživanja dr Svetlane Pejić, istoričarke umetnosti iz Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture, koja je svoja istraživanja objedinila u obimnu i luksuznu monografiju.

Autorka monografije otkrila je neistražen kulturni i umetnički centar, koji je predstavila u njegovoj smernoj lepoti, sa bogatstvom riznice ikona, rukopisnih knjiga, velikom galerijom postnemanjićkog živopisa i raško-romaničkom arhitekturom.

- Među mnoštvom crkava na balkanskom prostoru koje su posvećene popularnom brzopomoćniku Svetom Nikoli, jedino se ova bjelopoljska naziva Nikoljcem, što govori o dubokoj vezanosti ovog prostora i za crkvu i za sveca - kaže autorka.

Istorijska romaneskna priča ove svetinje - od anonimnog ktitora, preko poznatih i nepoznatih zografa, sveštenika i darodavaca, čuvara i hroničara, kroz vekove robovanja, suza, nadanja i stvaranja, rasvetljava duboku tajnu nikoljačkog hrama.

- Knjiga je ispričana kao svojevrstan vremenski moreplov u polimskom podneblju. Posebno tajanstven i izazovan jeste 14. vek, za koji se, prema najnovijim istraživanjima, vezuje nastanak svetonikoljačke crkve. Uz pomoć novijih istraživanja, vreme nastanka crkve pomera se na kraj 14. veka, što je dva veka ranije u odnosu na neka ranija tumačenja.

Do ovog zaključka Pejićeva je došla na osnovu upoređivanja fragmenata zidnog slikarstva, koji su najsličniji živopisu Davidovice iz 1350. godine, zatim otkrivanja zidne grobnice, verovatno ktitora iz osamdesetih godina 14. veka, u kojoj su pronađena 22 srebrna novčića iz vremena Vuka Brankovića.

Besede sv. Jovana Zlatoustog

- Naročito su dragocena nova saznanja o Nikoljcu u 16. veku, kada je crkva prvi put obnovljena. - Deceniju ili dve kasnije nastao je drugi sloj živopisa, onaj koji i danas većim delom pokriva njene zidove. Ove odlično sačuvane freske ispitane su u knjizi vrlo detaljno, a to nimalo nije bilo lako, s obzirom na to da one ponekad odstupaju od starijih, a često i mlađih rešenja.

Arhanđeli oko Bogorodice sa Hristom u apsidi, neobično su prikazani - sa oruđem stradanja u rukama. U kupoli je, umesto Hrista Pantokratora, naslikan Starac dana, okružen nebeskim silama. Arhanđela Gavrila i Bogorodicu u Blagovestima povezuje krajnje redak tekst vaskrsnog tropara: "Krasote devstva tvojega". Među srpskim svetiteljima izdvaja se predstava Stefana Dečanskog, mestom gde je naslikan i napisom, i uopšte, ranom pojavom u jednom hramu izvan manastira Visoki Dečani.

Nikoljac poseduje i veliku zbirku ikona, među kojima su dela Longina, zografa Jovana, Radula, Simeona i Alekseja Lazovića, kao i mnogobrojne rukopisne i štampane knjige, grafike, crteži i bogoslužbeni predmeti. U nikoljskoj zbirci je i 86 rukopisnih knjiga, koje su nastale u rasponu od kraja 13. pa do 19. veka, kao i 99 primeraka štampanih knjiga od 16. veka. Knjige su se na različite načine slile u Nikoljac - nekima se ne zna poreklo, ali je najveći broj ispisan u Nikoljcu ili nabavljen za ovu crkvu u trećoj deceniji 16. veka. Poredeći je sa ostalim fondovima, Pejićeva zaključuje da ova zbirka jedino zaostaje za fondovima kakvi se čuvaju u Hilandaru, Dečanima ili Svetoj Trojici kod Pljevalja.

                                                                                                                               Ikonostas crkve

Po rečima prof. dr Jelice Stojanović, sve ovo govori o izuzetnom značaju Nikoljca, kao duhovnog i kulturnog centra Polimlja, utočištu, sabiralištu, skloništu tokom dugog vremena na velikom prostoru.

- Tu su našle "dom" knjige iz manastira Zastupa, čiji ostaci leže na levoj obali Lima, iz manastira Šudikove, manastira Mili, Kumanovice. Sačuvan je primerak Vukovićevog štampanog Psaltira, potom knjige iz Đurđevih stupova kraj Berana, manastira Dečani, Voljovače kod Stragara, a pojedini listovi čuvaju se iz još udaljenijih sredina.

ČUDNE, RETKE, ZBUNjUjUĆE FRESKE

SVETLANA Pejić podrobno je pisala i o likovnim osobinama ovih čudnih, neobičnih, neretko i zbunjujućih fresaka, kao i o ikonama koje su isti majstori naslikali za ikonostas, od kojih neke i danas stoje na prvobitnom mestu - objašnjava dr Branislav Todić, istoričar umetnosti. - Raspravljala je, prirodno, i o slikarima, došavši do zaključka da je jedan od njih sigurno bio školovan na Primorju. Zasluga je autorke što je preko Nikoljca, bolje osvetljena i srpska umetnost pre obnove Pećke patrijaršije - 1557, o kojoj se malo zna. Knjiga predstavlja prekretnicu u razumevanju srpskog slikarstva 16. veka, posebno onog koje je prethodilo stvaranju Andreje, Longina, popa Strahinje...