OTKRIĆE dve slike kojima se zameo trag, dve "Kupačice" Save Šumanovića, a zaslugom Gordane Krstić Faj skrenulo je pažnju na istraživanje kojem se naša istoričarka umetnosti posvetila u Parizu. Diplomirala je istoriju umetnosti u Beogradu, radila kao konzervator u Zavodu za zaštitu spomenika u Sremskoj Mitrovici, bavila se zaštitom nepokretne kulturne baštine Srema... Pohađala je interdisciplinarne magistarske studije na Univerzitetu umetnosti u Beogradu i bila stipendista francuske vlade za stručno usavršavanje u Francuskoj. Živela je tri godine u Sankt Peterburgu. U Parizu živi od 2008.

* Pariz budi interes za modernu?

- Prelazak u Pariz je nametnuo i nove teme u mom radu. Dok sam se ranije pretežno bavila nacionalnom istorijom umetnosti 18-20. veka, sada je period moderne umetnosti najizazovniji. Uostalom u Parizu se i rađao.

* Ali, fokusirate se na Šumanovića?

- U proleće 2009. su otpočela moja istraživanja pariskih tragova Save Šumanovića. O jednom od najznačajnijih naših umetnika dosta je pisano, ali je ostalo i mnogo nerazjašnjenih momenata u njegovom životu i radu. Da je tako potvrđuje i pronalazak (u jesen 2010) dve zaboravljene slike, dva ženska akta, oba nazvana "Kupačice" Save Šumanovića u zbirkama francuskih muzeja. Takođe sam otkrila i jedan arhivski dokument, u arhivu Pola Rozenberga u Njujorku. Uz to, pronašla sam i interesantnu literaturu koja reprodukuje Šumanovićeva dela ili donosi osvrt na njegove pariske aktivnosti.

SAVINA "KUPOLA"* NAŠE ste umetnike "našli" i u kafani "La Kupol"?
- Koliko je restoran "Kupola" legendarno mesto govori i činjenica da je zbog ogromne pariske slave u Njujorku, na Park aveniji,otvorena njena kopija. Tokom "Dana evropske baštine" u "Kupoli" se organizuju izuzetno posećene ture kroz njenu legendu. Šumanovićeve četiri slike su na idealnom mestu: na prvom stubu glavne sale, uz ulaz. One dočekuju i ispraćaju svakog gosta, svedočeći o Šumanovićevom mestu u okviru "pariske škole". "Kupola" je oslikavana krajem 1927. godine i Šumanović je bio jedini jugoslovenski slikar koji je učestvovao u oslikavanju njenog enterijera.

* Šta je tu novo?

- Pomenimo prikaz prve izložbe na kojoj se Šumanović predstavio francuskoj publici 1919. Bila je to izložba jugoslovenskih umetnika, jedna od četiri istovremeno organizovane izložbe u Pti paleu, u korist ratom postradalih regiona.Među umetnicima koji su izložili pejzaž pominje se i mladi Šumanović. Tada je bio tek svršeni student, a u Pariz je prvi put stigao iduće, 1920. godine, kao 24-godišnjak i započeo svoje neposredno parisko iskustvo.

* Na šta ukazuju prikazi koje pominjete?

- U prikazima Salona koje sam pronašla pominju se Šumanović i njegove slike "Gajdaš" i "Koncert u polju". Izveštač sa jednog salona pominjući Šumanovića uočava njegovu veliku naklonost Matisu. Slika "Mrtva priroda sa flašama", danas u Muzeju savremene umetnosti Republike Srpske je reprodukovana u časopisu "L'art vivant". Svoj primerak sam ustupila Spomen-zbirci Pavla Beljanskog za izložbu koja je u toku, kao i još nešto dokumentarnih materijala.

Sasvim je nov podatak pariska adresa na koju je Šumanović slao svoje slike. Dok je Šumanović iz Zagreba slao slike u Pariz na salone, kao kontakt adresu u Parizu je naveo: kod g. Karoa, Ulica Vava br 48. U Zagrebu je tada stanovao na Prilazu br 49. Nov podatak je i cena njegove najčuvenije slike. Uz sliku "Pijani brod", izloženu na Salonu nezavisnih, upisana je suma od 7.000 franaka a uz istovremeno izloženi pejzaž 1.500 franaka.

* Na koricama kataloga koji prati novosadsku izložbu su i delovi tekstova iz francuske štampe koji se odnose na našeg slikara?

- Šumanović je u katalogu samostalne izložbe u Beogradu iz 1928. ostavio precizne podatke o francuskim tekstovima koji su doneli najznačajnije osvrte na njegovo stvaralaštvo. A odnose se na slike "Pijani brod", "Doručak na travi", "Radosti leta", "Mrtvu prirodu sa flašama".

* Centar umetničkog života je Monparnas?

- Kada se sagleda Šumanovićevo mesto u Parizu, u vreme njegovog aktivnog boravka, njegova surova smrt deluje još apsurdnije i strašnije. Nažalost, sličnu smrt su doživeli i mnogi umetnici sa Monparnasa, deportovani su i ubijeni u logorima, što je ujedno označilo i kraj tzv "pariske škole", započet još slomom berze 1929. i velikom svetskom ekonomskom krizom. U Muzeju Monparnasa je 2005, uz prisustvo francuskog predsednika Žaka Širaka, otvorena potresna izložba "Deportovani Monparnas, kraj pariske škole" koja svedoči o tome. Kasnije je predstavljena i u Izraelu. Među ovim umetnicima je bio i Oto Frojndlih, koji je sudeći po jednoj fotografiji enterijera, koristio Šumanovićev poslednji atelje u Parizu.

* Šumanović je zapisao da ga Francuzi nisu dočekali "raširenih ruku"...

- Iz današnje perspektive mi se čini da je Šumanović suviše emotivno doživljavao probleme sa vizom i dozvolom boravka, koji su kako je posvedočio, uveliko doprineli njegovom duševnom rastrojstvu. Kada se drugi put uputio u Pariz, 1925, želeo je da se tu trajno nastani, živi od slikanja i "iz prevelike ljubavi ka Francuskoj", stekne i njeno državljanstvo. Na kraju se razočarao, a teška bolest ga je vratila u zavičaj. Međutim, u pojedinim periodima istorije, kao recimo i između dva svetska rata - bilo je teško i komplikovano steći francusko državljanstvo. Izuzetno interesantna knjiga "Oni su postali Francuzi", koju su u Parizu izdale dve francuske novinarke nakon jednogodišnjih arhivskih istraživanja, svedoči da su mnogi danas slavni Francuzi, to postali kroz duge i teške administrativne bitke. Ko danas zna da su, na primer, veliki Gijom Apoliner i Emil Zola samo naturalizovani Francuzi?

* Osim Šumanovića, na Monparnasu su se sretali mnogi umetnici iz Kraljevine Jugoslavije?

- Monparnas - Muzej Monparnasa, smešten u nekadašnjem ateljeu Mari Vasiljeve, slikarke ruskog porekla, neguje uspomenu na zlatno doba ovog pariskog kvarta. Koliko je legenda o "ludim godinama" na Monparnasu i danas živa, svedoči i brojna literatura koja neprestano izlazi.

I naši umetnici su imali svoje mesto na Monparnasu, pomenimo Rastka Petrovića, Slavka Vorkapića (kasnije se u SAD proslavio u oblasti filma), Rista Stijovića, Sretena Stojanovića, Mila Milunovića, Stojana Aralicu, Jeftu Perića, Milana Konjovića, Boška Tokina... Pisana svedočanstva o tom vremenu su ostavili vajari Risto Stijović i Sreten Stojanović, ali i Sava Šumanović.