VREO letnji dan "pritisao" malo bačko selo Bođani za koje se ne bi možda ni znalo da se u njemu ne nalazi manastir gde je "rođeno moderno srpsko slikarstvo" - delo zografa Hristifora Žefarovića. Zatičemo ekipu Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture koja rasklapa skele koje su prethodnih meseci koristili mladi stručnjaci čisteći i štiteći freske.

Očišćeno je i konzervirano novom, najsavremenijom naučnom metodom 15 kvadratnih metara fresaka na severnom zidu predvorja crkve. Freske su bile jedva vidljive, pokrivene crnilom koje se nataložilo kroz vekove što zbog sveća, što zbog svojevremenih uljanih nanosa da bi freske bolje bile vidljive... To je projekat na kom su radili Visoki institut za konzervaciju i restauraciju uz Rima, Centralni institut za konzervaciju iz Beograda i Pokrajinski zavod za zaštitu spomenika kulture Vojvodine.

- Ova crkva je jedinstveni spomenik, izuzetno je važna zbog Žefarovićevog slikarstva, koje predstavlja značajan iskorak upravo kombinacijom tradicionalnog i novog. Slikar je stvorio multikulturalno umetničko delo koje daleko prevazilazi nacionalne granice i predstavlja evropsko kulturno dobro, ističe sa posebnim uzbuđenjem i ubedljivošću dr Donatela Kavesali, vođa ove ekipe stručnjaka. Ona, međutim, dodaje da bođansko Žefarevićevo slikarstvo Evropi nije poznato. A zbog dometa tih fresaka, kako kaže, sa radovima bi trebalo nastaviti tokom narednih pet, šest godina. Otuda i nužnost da se uradi detaljan elaborat kako bi ovaj projekat i dalje imao pristup evropskim fondovima!

Donatela Kavesali objašnjava složeni postupak kome je prethodilo detaljno ispitivanje pigmenata kojima je Žefarević slikao. Zavisno od porekla i sastava pigmenta korištena su sredstva za čišćenje - centimetar po centimetar. Beline u donjim delovima zidnih slika popunjavane su sitnim tačkicama svetlo sive vodene boje kako bi posmatrač imao celovit utisak kad posmatra scene sa distance. Jer, "razlika između originala i intervencije konzervatora mora biti jasna i uočljiva". Rupe, udubljenja u zidu nekad krpljena gipsom i pocrnela od plesni - očišćena su i popunjena malterom originalnog, autentičnog sastava. Slobodno slikarstvo Hristifora Žefarovića, nastalo na temeljima tradicionalnog srpskog srednjovekovnog slikarstva a bogato slikarevim inovacijama - zablistalo je u svoj lepoti koju je uprkos nerazumevanju široke javnosti svojevremeno slavio akademik Dejan Medaković.

Crkva iz 18. veka nastala je na temeljima dva veka mlađe. Danas o tome svedoči jedino jedan delimično otkriven kameni prag.

- Kad je menjan pod hrama otkrili smo dobar deo temelja crkve iz 16. veka. Ideja Pokrajinskog zavoda je bila da taj deo poda bude zastakljen i osvetljen, međutim crkva je uradila drugačije, objašnjava Siniša Zeković, savetnik u Pokrajinskom zavodu za zaštiti spomenika iz Novog Sada.

O značaju Žefarovića svedoče i njegove grafike na izložbi koja se iduće nedelje otvara u Galeriji SANU "Umetnost 18. veka u kolekciji Galerije matice srpske". Taj značaj, izgleda, nisu prepoznali monasi u Bođanima jer su iz konaka njegovu zaostavštinu u kojoj su prve grafičke prese na kojima je radio, grafike... iseljene u šupe izvan manastirskog kruga.


SLIKAR

HRISTOFOR Žefarović (1710-1753), srpski slikar, zograf, bakrorezac i kaligraf, rođen je kraj Dojranskog jezera u Makedoniji, u svešteničkoj porodici. Hristofor mu je bilo monaško ime. Ne zna se u kojoj je zografskoj družini izučio živopis, ali kada je tridesetih godina 18. veka pošao na sever, već je bio obučeni živopisac. Preko Pećke patrijaršije stiže u Beograd gde je slikao ikone i ima učenike. Potom prelazi u Sremske Karlovce i Novi Sad, gde posredstvom eposkopa Visariona (Pavlovića) dobija posao živopisanja manastira Bođana, sagrađenog 1722. Bođanski živopis se smatra jednim od njegovih najznačajnijih dela.


MAŠTA I TEMPERAMENT

KADA se u tridesetim godinama 18. veka pojavljuje u srpskoj sredini Hristofor Žefarović, proces raskidanja s tradicionalnim umetničkim nasleđem još nije poprimio onaj zamah i onu snagu koju će mu on dati, zabeleživši u živopisu manastira Bođana u Bačkoj 1737. rođenje jedne nove slikarske epohe. U 18. veku, Žefarović je bio prvi koji se u srpskom slikarstvu jasno opredelio za novo i svakako slobodnije shvatanje forme i boje. Reč je o majstoru koji se, s neskrivenim temperamentom, smelo upuštao u napore da celokupnu organizaciju slika podredi kolorističkim slobodama što su u tom obliku bile nepoznate u srpskoj umetnosti do sredine 18. veka. Već najraniji istraživači naše umetnosti novijeg doba istakli su da je bođanski živopis izveo slikar od mašte i temperamenta, koji teži ka novom, ličnom i ekspresivnom. Tada je rečeno da je crkva u Bođanima jedno od mesta u kome se rodilo naše moderno slikarstvo", kako je i zabeležio akademik Dejan Medaković u "Likovnoj umetnosti 18. i 19. veka".