IZ pera istaknutog istoričara, jednog od najboljih poznavalaca srednjovekovne Srbije, profesora Vojislava Subotića, nedavno je objavljena iscrpna i obimna monografija posvećena jednoj od najstarijih domaćih loza. Više od deceniju ovaj naučnik sakupljao je građu za gotovo pet stotina stranica knjige "Knezovi Raškovići u istoriji Srba". Prema njegovim rečima, raška i starovlaška familija Raškovića razvila se u plemstvo u procesu razvoja najstarije srednjovekovne srpske države i spada među najstarije srpske vlastelinske porodice.

Oni su vladali Starom Raškom pre i za vreme turske vladavine sve do kraja Prvog srpskog ustanka. Mnogi spomenici, posebno crkve i manastiri, nastali su u njihovo vreme ili su ih oni obnavljali. Iz ove porodice poznati su mnogi svetovni i crkveni velikodostojnici, župani, knezovi, diplomate, trgovci, u vreme turske vlasti beratlijski knezovi, glavni komandanti ustaničke vojske zatim patrijarsi, episkopi, igumani...

U knjizi profesora Subotića to dokumentuju fotokopije sultanovih berata, povelje austrijskih careva, pečati i dokumenti iz lične prepiske koji se odnose na Raškoviće. Ostao je, kako navodi, neotkriven još jedan fond u Carigradu, posebno o Raškovićima koji su dali veliki doprinos srpskoj crkvi. Neki izvori govore da su Raškovići sem patrijarha Gavrila dali i 16 mitropolita, ali, kaže autor, za tu tvrdnju još nema pouzdanih dokaza.

DO RUSKOG DVORA PORODICU Rašković doktor Subotić prati od postojbine u dolini Ibra, pa sve do potomaka koji su stigli do Rusije, kontaktirali sa "ruskim dvorom i nekim sultanima". Prati ih i od nemanjićkog doba. "Nekoliko dokumenata iz mletačkog arhiva, koji govore o delu tih Raškovića, nije bilo dovoljno da se utvrdi šta je s njima bilo posle povlačenja ispred turske osvete devedesetih godina 17. veka", objašnjava istoričar. "Otkrivanjem njihovih imena u katastarskim kartama iz sredine 18. veka, uspeli smo razrešiti dilemu oko kneza Jovana Raškovića Drugog i njegovih potomaka u Dalmaciji, sve do Javana Raškovića, dopisnog člana SANU i osnivača SDS krajem poslednje decenije 20. veka."

"Najstariji porodični grb je iz 9. veka; sredinom 18. veka čuvao se u Veneciji", piše autor monografije. "Po tom grbu određivala se i starina porodice Rašković na oko 800 godina. Priložene fotografije skica grba i pečata na vosku iz 16, 17. i 18. veka pokazuju identičnost ili sličnost, odnosno imaju zajedničko obeležje knežinske porodice... Ne ulazeći u verodostojnost podataka o godini nastanka, opis ovog grba u pojedinim detaljima sličan je pečatima i grbovima Raškovića iz 17. veka pa sve do grba koji je poručnik Jeftimije Rašković, sin Aleksandrov, 21. avgusta 1791. godine uputio bečkom dvoru s molbom da mu se obnovi plemstvo koje su imali njegovi preci."

Knezove Raškoviće istorija pamti i kao organizatore i vođe i ustaničkih četa u Staroj Raškoj od 1668. do 1690. godine, o čemu profesor Subotić beleži:

"Glavni knez Starog Vlaha uoči ustanka bio je Arsenije. Zahvaljujući austrijskim i mletačkim izvorima znamo da su pre i u toku ustanka ovi knezovi bili čelni ljudi u Starom Vlahu i da su se Arsenijevi sinovi povezali sa austrijskim komandantima za zajedničku borbu protiv Turaka. Oni su se s patrijarhom Arsenijem Trećim Čarnojevićem i delom srpskih ustanika i naroda povukli u Srem i tamo više od veka imali vodeću ulogu među Srbima. Grupa knezova koja nije imala poverenje u Austriju već se povezala sa Mlecima, delom se povukla u Dalmaciju ili u unutrašnjost Srbije i vremenom se utopila u narod ne obnovivši vlastelinsko poreklo."