ŠEŠIR Desanke Maksimović, radni sto Milana Rakića, kofer i prepiska Miloša Crnjanskog, svi brojevi časopisa "Zenit" Ljubomira Micića, svi katalozi inostranih i domaćih izložbi Cuce Sokić, samo su deo ličnih stvari koje su u amanet nacionalnoj biblioteci ostavili naši veliki umetnici i naučnici. Danas se u zdanju na Svetosavskom platou čuva dvadesetak legata. Velikani naše kulture budućim generacijama najčešće su ostavljali svoje lične biblioteke, ali i rukopise iz kojih će novi naraštaji istraživača moći da u potpunosti rasvetle njihovo stvaralaštvo i način rada.

Dva naša najznačajnija etnologa, Tihomir Đorđević (1868-1944) i Veselin Čajkanović (1881-1946), zaveštali su NBS izuzetno bogat rukopisni i knjižni fond. Biblioteka Veselina Čajkanovića sadrži više od 12.000 svezaka. Tematski su najzastupljenije knjige o filologiji (klasičnoj i savremenoj), istoriji književnosti, mitologiji evropskih naroda, etnografiji i folkloristici, opštoj i nacionalnoj istoriji... Značajan je i broj književnih i istoriografskih dela antičkih pisaca, većinom na latinskom.

Najobimniji, sa stručnog i naučnog stanovištva, jeste deo biblioteke sa publikacijama na nemačkom jeziku. Zastupljena su i izdanja na francuskom, engleskom, grčkom, bugarskom i ruskom jeziku. Među priručnicama su brojni rečnici, leksikoni, enciklopedije, bibliografije, među kojima je i redak primerak starog latinskog rečnika Thesaurus Lingue Latine, or Encyclopaedia of Religion and Ethics). U legatu je i rukopisna zaostavština u formi marginalija i komentara i beležaka, koje je na posebnim listovima papira Čajkanović umetao u knjige, kao i nenaslovljeni rukopis o poslovicama.

U legatu akademika i profesora Filozofskog fakulteta Tihomira Đorđevića čuva se i njegova obimna prepiska sa brojnim kulturnim i javnim radnicima iz zemlje i Evrope tog vremena, ali i veliki broj raznovrsnog materijala iz vremena Prvog svetskog rata.

PREPISKA CRNJANSKOG
U LEGATU Miloša Crnjanskog čuva se gotovo kompletna njegova prepiska. Ne samo primljena pisma, već i koncepti i kopije onih pisama koje nije poslao. Gotovo da nema značajnijeg imena srpske književne scene sa kojim se nije dopisivao. Među njima su Ivo Andrić, Jovan Veselinov, Milo Gligorijević, Oskar Danon, Aleksandar Deroko, Vladimir Dimitrijević, Predrag Dinulović, Gligorije Đerić, Antonije Isaković, Slobodan Jovanović, Milan Kašanin, Vojislav Kostić, Ivan V. Lalić, Mladen Leskovac, Velimir Lukić, Nikola Milošević, Tanasije Mladenović, Borislav Mihajlović Mihiz, Boško Novaković, Roksanda Njeguš, Predrag Palavestra, Aleksandar Saša Petrović, Ognjen Prica, Borjana Prodanović, Dušan Radović, Stevan Raičković, Draško Ređep, Jara Ribnikar, Ljubomir Simović, Vasa Stajić, Milan Stojadinović, Milan Tokin, Jovan Hristić, Zoltan Čuka, Petar Džadžić, Branimir Šćepanović i drugi.

Kompletan period dubrovačke književnosti dokumentovan je zahvaljujući legatu akademika i književnog istoričara Petra Kolendića (1882-1969), prepunom unikatnih rukopisnih i starih štampanih knjiga. Legat je podeljen u dve celine, jednu čine njegovi rukopisi, prepiska i dokumenta, a drugu ono što je sa istraživačkom i kolekcionarskom strašću prikupio. Mada nikada nije putovao, vodio je bogatu prepisku i došao u posed vrednih knjiga, rukopisa i dokumenata od kojih su neke sačuvane u malom broju primeraka. Među njima je "Zbornik molitava za putnike" Vićenca Vukovića iz 16. veka, koji se još istražuje i može da se pokaže kao izuzetno vredan. U Kolendićevom legatu je i dosta starih dokumenata, koje je sam uredno i naučno korektno prepisao.

Biblioteka pesnika Milana Rakića je nevelika, ali vredna zbirka. To su prva izdanja Napoleonovih dela, luksuzno opremljena, u kožnom povezu. Zanimljivo je da je u legatu i mali foto-album, poseta kralja Petra Hilandaru, urađen u dva kolekcionarska primerka - jedan je poklonjen kralju, a drugi je ostao manastiru Hilandar. Uz radni sto, čuvaju se i dve njegove vitrine za knjige.

Prema želji izraženoj u testamentu Vide Crnjanski, Narodna biblioteka je 1979. primila zaostavštinu velikog pisca u kojoj su, između ostalog, lična biblioteka, rukopisna građa, fotografije, dokumenti, crteži, nameštaj, ukrasni i odevni predmeti. Kao pasionirani fotograf Miloš Crnjanski je iza sebe ostavio više od 200 foto-snimaka, dok se u zbirci dokumenata nalaze đačke knjižice, studentski indeksi, novinarske legitimacije i druga lična dokumenta. Zanimljivost su i crteži iz gimnazijskih dana, kao i jedan autoportret u ulju. U legatu se nalaze i pisaći sto i stolica, komoda, pisaća mašina, foto-aparat i nekoliko ukrasnih predmeta, a posebnu zanimljivost predstavlja kofer Miloša Crnjanskog sa njegovim džemperom i pantalonama. Čuvaju se i originalni rukopisi objavljenih i neobjavljenih literarnih i publicističkih tekstova. Među njima su pesma "Poslanica iz Pariza" i autorski prevod na nemački jezim "Lamenta nad Beogradom", više verzija "Romana o Londonu", delovi romana "Kap španske krvi", "Suzni krokodil" i "Dnevnik o Čarnojeviću", drame "Konak" i "Tesla", putopisi, eseji i članci, govori, predavanja i odgovori za intervjue i ankete...

Bibioteke sa vrednim knjigama darivali su i veliki helenista i prevodilac Miloš Đurić, istoričar Mihailo Dinić, pravnik, sudija, učesnik balkanskih ratova i Prvog svetskog rata Jovan Pejović, Ljubica i Danica Janković, utemeljivači etnomuzikologije, reditelj i profesor FDU Borjana Prodanović i njena majka Milica, dugogodišnji upravnik Univerzitetske biblioteke, kao i mnogi drugi. Odnedavno u NBS je i legat naše velike poetese Desanke Maksimović, koji je trenutno izložen u atrijumu biblioteke.

STANISLAV KRAKOV

U BIBLIOTECI se čuva i vredna arhiva Skupštine FNRJ, u kojoj su crteži Stanislava Krakova, koji je skicirao enterijere Skupštine. Posle paljenja Skupštine ta građa je bila dragocana za rekonstrukciju enterijera.