Stara zbirka rukopisa Narodne biblioteke, koja je prikupljana tokom jednog stoleća, uništena je u nemačkom bombardovanju 6. aprila 1941. godine. Zbirka je imala preko 1.300 jedinica. Obnova rukopisnog fonda započela je još tokom Drugog svetskog rata, i to uporedo sa obnavljanjem bibliotečkih fondova.

Prvom pozivu organizatora akcije za prikupljanje knjiga i rukopisa odazvali su se mnogi rodoljubi, ljubitelji knjige i poštovaoci našeg kulturnog nasleđa. Darodavaca je bilo mnogo , od ustanova do pojedinaca različitih profesija (trgovci, antikvari, profesori, studenti, profesori univerziteta, obični građani).

Tadašnje Ministarstvo prosvete otkupilo je znatan broj rukopisa za novi fond. Najveća zbirka rukopisa otkupljena je 1942. dodine od Dušana Vuksana, poznatog kolekcionara i istraživača starog rukopisnog nasleđa. Od Vuksana i kasnije njegovog sina Vladimira, otkupljeno je oko trideset rukopisnih knjiga i fragmenata koji su nastajali od 13. do 18. veka. Nekoliko rukopisa nabavljeno je i od Jovana Hadži-Vasiljevića, istaknutog naučnog radnika i istoričara.

Samo je jedan rukopis iz stare zbirke preživeo nemačko bombardovanje, i to zahvaljujući tome što se u tom trenutku nalazio van biblioteke. To je znameniti Zbornik srpskih žitija taha-monaha Marka, iz osamdesetih godina 14. veka.

Tokom evakuacije rukopisnog fonda u vreme Prvog svetskog rata, nestalo je oko pedeset veoma značajnih rukopisa, među njina i Nemanjina Hilandarska povelja. Jedan deo tih rukopisa je identifikovan, a jedan deo je Biblioteka uspela da vrati u svoj fond. Dovoljsko četvorojevanđelje (iz druge četvrtine 16. veka) i Koriški prolog (1573) vraćeni su iz Nacionalne i sveučilišne biblioteke u Zagrebu 1964. godine. Iz te grupe 1969. u tadašnjoj Saveznoj Republici Nemačkoj pronađeni su, otkupljeni i vraćeni u Narodnu biblioteku izuzetno važni spomenici srpske srednjovekovne pismenosti: Beogradski parimejnik (prva trećina 13. veka, najstariji rukopis koji se danas čuva u NB, a po svome sadržaju, pismu i ortografiji, ornamentici (ovo je rukopis od izuzetnog značaja, koji pokazuje visok stepen razvoja kulture prepisivanja knjiga), Zbornik popa Dragolja koji sadrži apokrifne sastave (treća četvrtina 13. veka), Bratkov minej (prvi deo rukopisa je iz vremena kralja Vladislava, a drugi iz prve polovine 14. veka), Triod potpuni iz 1328, Triod posni iz istog vremena, Četvorojevanđelje i praksapostol (početak 14. veka), Minej za septembar-oktobar s kraja 14. veka, Četvorojevanđelje (sredina 14. veka), Tipik jerusalimski (1416) i povelja moldavskog vojvode Stefana Vlada iz 1487. godine.

DOVOLJSKO ČETVOROJEVANĐELJE
U DRUGOJ četvrtini 16. veka, na papiru je ispisano "Dovoljsko četvorojevanđelje". Reč je o kodeksu koji potiče iz manastira Dovolje i pruža primer vrhunske iluminacije i pisma epohe u kojoj nastaje. Posebno dragocenim ga čine četiri minijature jevanđelista, uzete iz nekog grčkog rukopisa s kraja 10. ili iz prve polovine 11. veka i ubačene ispred početaka odgovarajućih jevanđelja.

U ovom trenutku, rukopisna zbirka Narodne biblioteke broji 320 jedinica, a po svojoj tematici je raznovrsna i bogata. Uz starozavetne i novozavetne knjige koje se čitaju na bogosluženjima, u zbirci se čuvaju zbornici različitog sadržaja, na primer, rukopis broj 26 Zbornik beseda i pouka iz sedamdesetih godina 14. veka, u čijem se sastavu nalaze i slova kijevskog mitropolita Ilariona (sredina 11. veka). Već pomenuti Triod iz 1328. sadrži i Slova Klimenta Ohridskog, pisca 10. veka. Srpska srednjovekovna prerada romana o Aleksandru Velikom, poznata kao Srpska Aleksandrida, sačuvana je fragmentarno u tri rukopisa, od kojih je najstariji iz 15. veka. Za poznavanje srednjovekovne srpske književnosti i pismenosti značajan je i rukopis broj 19, konvolut u kome su objedinjena dva rukopisa - stariji iz druge četvrtine 15. veka (Minej za februar - avgust) i Srbljak iz 1525. koji sadrži Službu patrijarhu Jefremu od Marka Pećkog, pološko žitije patrijarha Jefrema Srpskog, Teodosijevu Službu Svetom Savi, Teodosijevu Službu Svetom Simeonu, Prološko žitije Arsenija, srpskog arhiepiskopa, Siluanove stihove i prološko žitije Save Nemanjića, Prološko žitije Simeona Nemanje sa stihovima, kao i Službe srpskim arhiepiskopima Arseniju (od Danila Pećkog), Jevstatiju (od istog autora), arhiepiskopu Nikodimu (od Marka Pećkog).

ARHEOGRAFIJA

ODELjENjE za arheografiju osnovano je 1961. godine i tada je započeo sistematski rad na evidentiranju i obradi starih srpskih ćirilskih rukopisa u zemlji i u inostranstvu. Jedan od osnovnih zadataka Odeljenja jeste priređivanje i izdavanje korpusa opisa svih južnoslovenskih ćirilskih rukopisa u zemlji i svih srpskih koji se nalaze u inostranstvu. U trenutku preseljenja NB u novu zgradu 6. aprila 1973. godine, biblioteka je dobila na poklon od raznih darodavaca još desetak novih rukopisa, a među njima posebnu pažnju privlače pergamentno Četvorojevanđelje iz sredine 14. veka, poklon porodice Milorada Panića Surepa, i Četvorojevanđelje manastira Vaznesenja iz Ovčara, bogato iluminirano, a prepisano 1570. godine. Tom prilikom je biblioteci bio vraćen i prizrenski prepis Dušanovog zakonika, koji je bio među rukopisima nestalim 1915. godine, a koji se tade nalazio u vlasništvu Narodnog muzeja u Beogradu.

ZBORNIK TAHA MONAHA MARKA

NAPISAN na papiru, između 1370. i 1375. godine Zbornik taha monaha Marka je kodeks koji proslavlja "sveštenu dvojicu", Svetog Simeona i Svetog Savu, ustrojitelje i zaštitnike suverene srpske države i Crkve, a nastaje na vrhuncu srednjovekovne srpske pismenosti, na Svetoj gori. To je jedini primerak prebogatog fonda stare i retke knjige Narodne biblioteke koji je preživeo bombardovanje u aprilu 1941, zahvaljujući tome što se nalazio na akademskoj pozajmici Srpskom seminaru, u Kapetan Mišinom zdanju.

BEOGRADSKI PARIMEJNIK

JEDNA od najstarijih knjiga u riznici NBS je "Beogradski parimejnik", pisan u prvoj četvrtini 13.veka na pergamentu. Knjiga je nastala na području Raške, za života sv. Save. U pogledu sadržaja, najstariji je predstavnik treće grupe parimejnog teksta, starozavetnih odlomaka prilagođenih bogoslužbenoj upotrebi. Pravilno pismo i knjižni ukras svrstavaju je među najlepše srpske rukopisne knjige.

Prizrenski rukopis Dušanovog zakonika, Rs 688, 1520/25; papir, 165 l. Iako nastao skoro dva veka nakon zakonodavne delatnosti cara Dušana, ovaj rukopis sadrži najpotpuniji i najautentičniji tekst njegovog zakonika od svih sačuvanih prepisa, zbog čega je i uzet za osnovu kritičkog izdanja tog prvorazrednog istorijskog izvora. Istovremeno, dokaz je kontinuiteta srpske državotvorne misli u vreme turske vladavine.

Dovoljsko četvorojevanđelje, Rs 638, druga četvrtina VI v; papir, I+270 l. Kodeks potiče iz manastira Dovolje i pruža primer vrhunske iluminacije i pisma epohe u kojoj nastaje. Posebno dragocenim ga čine četiri minijature jevanđelista, uzete iz nekog grčkog rukopisa s kraja ili iz prve polovine I v. i ubačene ispred početaka odgovarajućih jevanđelja.

PRIZRENSKI RUKOPIS DUŠANOVOG ZAKONIKA

Iako nastao skoro dva veka posle zakonodavne delatnosti cara Dušana, "Prizrenski rukopis Dušanovog zakonika" (1520-1525) sadrži najpotpuniji i najautentičniji tekst njegovog zakonika od svih sačuvanih prepisa, zbog čega je i uzet za osnovu kritičkog izdanja tog prvorazrednog istorijskog izvora. Istovremeno, dokaz je kontinuiteta srpske državotvorne misli u vreme turske vladavine.