U RUSKOJ monumentalnoj, u ilustrovanoj ili iluminisanoj istoriji sveta pod imenom "Letopisni licevoj svod" ("Letopisna lična zbirka" ili "Letopisni ilustrovani svod"), unikatno rađen za prvog ruskog cara, Ivana IV Vasiljeviča, posebna celina i velika pažnja posvećena je Srbima, Svetom Savi i Kosovskom boju.

- Ova pažnja pokazuje rusku državnu zahvalnost jer se kao carstvo utemeljilo prvo na prepisima Zakonopravila Svetog Save, koje je potom i dobilo štampani oblik uz neznatne promene pod nazivom Kormčaja knjiga (Knjiga kormarenja (uprave), koja se posrbljeno zove Krmčija), ali i pokazuje i carsku ljubav Ivana IV, kome je Teodosijevo "Žitije Svetog Save" bila knjiga detinjstva, što pokazuje i njegov veoma prilježan odnos prema svom poreklu, koje je srpsko, u jednom delu i nemanjićko - kaže za "Novosti" Milovan Vitezović, koji je priredio raskošnu i dragocenu knjigu "Sveti Sava u ruskom carskom letopisu", a koju je objavio Zavod za udžbenike, u prevodu Miljenke Vitezović sa starog ruskog jezika.

Za postojanje ovog veličanstvenog dela, najvećeg književnog poduhvata u 16. veku u Rusiji i Evropi, Vitezović je saznao 1976. godine na velikom internacionalnom naučnom skupu "Sveti Sava - istorija i predanje", održanom u SANU. Da u toj istoriji postoje iluminacije iz života Svetog Save, iskazao je profesor Sreten Petković u saopštenju "Sveti Sava u starom ruskom i rumunskom slikarstvu".

- Kako je Sveti Sava, njegov život i delo, veliko moje interesovanje, ja sam od tada raznim vezama pokušavao da prvo saznam obim koji on zauzima u ruskom letopisu i bio naivno uveren da mogu da dođem do kopija tih strana. Saznao sam dosta, najviše od moskovskog profesora i akademika, grofa Nikite Tolstoja. Ali do uvida u original se nije moglo doći, jer je ovaj književni spomenik pod najvećom zaštitom, recimo, kao kod nas Miroslavljevo jevanđelje - kaže nam Vitezović.

ILUMINACIJE ŽIVOT srpskog sveca u ruskom carskom letopisu ispripovedan je i oslikan po Teodosijevom "Žitiju Svetog Save". Ispripovedan je, po Vitezovićevim rečima, u svedenim i dostojanstvenim rečenicama, intoniranim kao besedne posvete. Slike, iako minijature, daleko su "rečitije". U svakoj se nalaze po dve, tri ili čak četiri epizode iz Savinog života. Ove knjižne iluminacije rađene su u tehnici akvarela direktno na hartiji (hartija je bila carskog kvaliteta što je delu omogućilo carsku trajnost). Svi oslikani ambijenti Savinog svetovnog i monaškog života i arhipastirskog stolovanja od Rasa do Svete Gore, ambijenti njegovih manastira Studenice, Hilandara, Žiče, Mileševe, ambijenti gradova njegovih audijencija Soluna, Carigrada, Jerusalima, Kaira, Trnova, ambijenti njegovih hodočašća svetim mestima, svi imaju ruski izgled i ruski karakter.

Tek u ovom veku ovo rukopisno delo dobija štampane oblike u 20 tomova i to staranjem samog predsednika Vladimira Putina. Tada je u Moskvi napravljeno preduzeće "Akteon" sa zadatkom da na najvišem tehnološkom nivou i najvećom zaštitom preduzme izdavanje ovog letopisa koje još traje.

- Direktor "Akteona", gospodin Harasovič, odmah je ustupio prava koje sam tražio za Zavod za udžbenike, da se iz letopisa izdvoje srpske strane i ovde objave. Tako se došlo do prava, a priređivanje je trajalo više od dve godine - objašnjava naš sagovornik.

Srbi u ruskom carskom zborniku imaju brojne, hronološki složene strane iz svoje istorije do vremena Ivana IV, u jarkim minijaturama. Te strane počinju rodoslovom vladara od prednemanjićkog perioda i završavaju se Kosovskim bojem. Imaju osamdesetak listova sa oko 160 minijatura. Samom Kosovskom boju, po Vitezovićevim rečima, pripada deset slika, što govori o velikom istorijskom značaju ovog događaja u ruskim i svetskim istorijskim poimanjima i posle veka i po takozvane istorijske distance.

- Slike nas sadržajem upućuju na to da je epska svest Srba o događajima Kosovskog boja sasvim istorijska, u šta smo krajem 19. i tokom 20. veka sumnjali. Po ovom sudeći, nepravedno - smatra Vitezović. - Životopis Svetog Save dat je u sto jednoj slici, što je svakako najveći likovni opus posvećen ovom našem svetitelju, i verovatno jedan od najobimnijih posvećenih duhovnim junacima u ovom letopisu. Velika zastupljenost Svetog Save upućuje na veličinu njegovog svetiteljskog kulta u Rusiji u vreme nastanka carskog letopisa.

Dosledno negovanje kulta Svetog Save Srpskog u Rusiji je zastupljeno od kraja 13. veka do vremena Oktobarske revolucije. Kult je bio pri vrhuncu u doba nastajanja ruskog carstva, a prvi car, Ivan IV ili Ivan Grozni (Strašni, Silni, Veličanstveni) imao je velikih i državnih i ličnih razloga. Njegova majka bila je Jelena Glinska, a baka po majci - Ana Glinska, u devojaštvu Jakšić, kći Stefana Jakšića (jednog od braće Jakšića iz epske pesme "Dioba Jakšića", gospodara Beograda, Banata i Podunavlja). Ana Glinska je iz svog srpskog roda donela veliku obrazovanost i pobožnost, i odrasla je u poštovanju dva kulta: Svetog Save i Svetog cara Lazara. To poštovanje je prenosila svojoj deci, naročito Jeleni. Sa druge strane, preko oca Vasilija III Ivanoviča, preci Ivana Groznog sežu do srpske loze Nemanjića.

O obrazovanju mladog Ivana Groznog, kako objašnjava Vitezović, brinula se njegova baka Ana. Ona ga je upoznala sa srpskim duhovnim i državnim nasleđem, sa duhovnim i državotvornim učenjem Svetog Save, sa uzdizanjem svete loze Nemanjića, od Stefana Nemanje do cara Dušana Silnog, ali i sa propasti srpskog carstva i potresnom sudbinom kneza Lazara. Knjiga njegovog obrazovanja bila je "Žitije Svetog Save", koje je iz Hilandara doneo njegovom ocu na podarje svetogorac Isaija. O tome je sa ushićenjem svedočio u poznim godinama: "A kako je Sveti Sava ostavio oca, majku, braću, rođake i prijatelje, zajedno sa celim carstvom i vlastelom i poneo krst Hristov i kakve je on monaške podvige izvršavao! A kako su otac njegov Nemanja, to jest Simeon, i majka njegova ostavili carstvo i zamenili purpurnu odeću monaškom i kako su zbog toga zadobili zemaljsku utehu i radost!"

Odmah po krunisanju, Ivan Grozni je nastavio gradnju carskog Kremlja i započeo živopisanja Arhanđelskog sabora. U naosu ovog hrama predstavljeni su svi dotadašnji ruski vladari, u sjaju i odeždama. Ipak, po njegovoj volji, na nosećem severnom stubu, da svakome ko ulazi u sabor prvo padne u oči, osvanula je freska koja nije u vladarskom sjaju već u monaškim odeždama. Na fresci su predstavljeni svetogorski monasi Sveti Sava i Sveti Simeon, "serbski čudotvorci". Nešto dalje, ali na počasnom mestu, prikazan je i Sveti knez Lazar Serbski. Ivan Grozni se još u kneževskom vremenu stavio pod zaštitu Svetog Save i verovao je da je to vreme njegovim čudima preživeo. Na vrhu severnog oltarskog stuba Arhanđelskog sabora postoji još jedna freska Svetog Save, tako da je srpski svetitelj jedini u ovom zdanju predstavljen sa dva živopisa, što je izraz velike carske počasti.