U SRPSKOJ literaturi nema ambicioznijeg, sveobuhvatnijeg i celovitijeg poduhvata od dela Dobrice Ćosića. To je pisac koji je bio u biću čitavog svog naroda na svim spratovima društvene hijerarhije i najvećim lomovima istorije. On je i Tolstoj i Dostojevski i Šolohov i Babelj i Fokner i Vulf ove literature istovremeno...”

Ovo na današnji, devedeseti rođendan Dobrice Ćosića kaže književni kritičar Dragoljub Stojadinović.

Da će postati velikan za života, nije se moglo naslutiti te 1921. godine, kada je u selu Velika Drenova, nadomak Trstenika, deda Jeftimije udesio sa protom da mu unuka Dobrosava upiše u knjigu 29. decembra. Da bi ga ranije poslao u vojsku, a potom i oženio, iako je zapravo rođen 4. januara 1922. godine.

Dobrica, uprkos dedinoj želji, vojsku nikada služio nije, ali je ratovao. U Drugom svetskom ratu, najpre je bio partijski ilegalac, potom će na Jastrepcu postati politički komesar Rasinskog partizanskog odreda. Tragično i bolno ratno iskustvo pretočiće u prvi roman “Daleko je sunce”, koji će napisati na insistiranje Oskara Daviča. Stalni dijalog pisca i stvarnosti neće prestati ni u vreme političkog uspona u poratnoj Jugoslaviji, ni u vreme disidenstva i pada. I kao predsednik države i kao “grešnik” i “otpadnik”, stalno je preispitivao svet i sebe. To preispitivanje ne prestaje ni danas na pragu desete decenije.

BEĆKOVIĆ: BESMRTNE STRANICE

Mihiz ga je nazvao - seljak s naočarima. Milovan Đilas mi je govorio da je Dobrica Ćosić najznačajniji Srbijanac posle Drugog svetskog rata. U te dve reči stala je i biografija i bibliografija Dobrice Ćosića. Nadživeo je svoju ideologiju, a njega će nadživeti one besmrtne stranice koje je ispisao i koje nemaju strana. Srećan mu današnji i budući rođendani u tuđim vekovima.

- Naslikati dva svetska rata, bunu, revoluciju i čitavu postrevolucionarnu konvulziju, slom ideala i pad revolucionarnog reda i morala, drugovati sa pradedovima i stizati do čukununuka, uvek istih porodica Prerovaca, Trnavaca, Moravaca “Nikoline Srbijice”, slikati vojske i pokrete, revolucije i kontrarevolucije i nad svim tim postaviti mitski stožer metafizičkog otiska i univerzalnog značenja - to nikome dosad ovde, u našoj književnosti, nije pošlo za rukom - smatra Stojadinović.

Romanom “Daleko je sunce”, 1951. godine, zakoračio je u literaturu i iskoračio iz profesionalnog bavljenja politikom. Istoriju svoga naroda je i stvarao i beležio. Prelomne događaje srpske istorije koji obuhvataju više od jednog veka slikao je u romanima “Koreni”, “Deobe”, “Bajka”, trilogijama “Vreme smrti”, “Vreme zla”, “Vreme vlasti”...

- Njegovi višetomni, još neokončani “Piščevi zapisi” u samoj stvari predstavljaju roman o dobu, isto onako kao što je to ranije bilo “Vreme smrti” - objašnjava naš ugledni književni kritičar. - Pisac je tu kao na pozornici na kojoj igra glavnu ulogu dok ga istorijski vetrovi nose. Ćosić je u “Zapisima” u ulozi sopstvenog opisivača prinuđenog da živi istoriju koja upravo nastaje. I to je krst koji nijedan pisac nikada kod nas, ovako dramatično nije bio osuđen da ponese.

Otpadnik i višedecenijski disident postaje 1968. godine, kada na sednici CK SK Srbije, prvi otvara jeretičko pitanje Kosova:

OTAC, GEDžA, DEDA

KAO mladi ratnik, Ćosić je po zaduženju 1944. u “Mladom borcu” pisao pod pseudonimom Gedža, što će mu ostati trajni nadimak među prijateljima. Za mnoge on je i “otac nacije”, što se često znalo zlonamerno tumačiti. Više od 50 godina bio je u braku sa suprugom Božicom, do njene smrti 2006. godine. Ćerku Anu dobio je 1954. godine, a ona mu je podarila unuke Milenu (1981) i Nikolu (1982).

"Ne možemo više da ne znamo koliko se u Srbiji raširilo uverenje o zaoštravanju odnosa između Šiptara i Srba, o osećanju ugroženosti kod Srba i Crnogoraca, o pritiscima za iseljavanje, o sistematskom potiskivanju sa rukovodećih mesta Srba i Crnogoraca, o težnjama stručnjaka da napuste Kosovo i Metohiju, o neravnopravnosti pred sudovima i nepoštovanju zakonitosti, o ucenama u ime nacionalne pripadnosti...”

Ove i druge reči osuđene su kao kleveta, a Ćosić dobio trajni epitet srpskog nacionaliste.

- Ćosić je otvorio puteve za višestranački život i bio žrtva političkih vođa koje je, umnogome i stvorio - smatra Stojadinović. - To je čovek koji je pružio otpor Titovom samovlašću i prvi pokrenuo pitanje stradanja srpskog naroda pod njegovom budnom i sračunatom, lukavom zaštitničkom, dirigentskom palicom, na Kosovu. On je celoga života pisao pisma forumima, viđenijim ljudima, borio se, bunio, branio... Nema nijednog političara i pobunjenika koji od njega nije tražio podršku ili nije uvažavao njegova mišljenja.

Odbor za odbranu slobode misli i izražavanja, koji je osnovao 1984. godine i čiji je predsednik bio, bila je jedina adresa sa koje se žestoko, uporno i gotovo svakodnevno kritikovalo jednoumlje socijalističkog režima, ali i branili disidenti svih naroda, vera i uverenja, od Ljubljane do Skoplja. Svoja duboko demokratska uverenja stavio je na probu nakratko preuzimajući kormilo države u junu 1992. godine. I to je uradio na sebi svojstven način: na inauguraciju u Skupštinu SR Jugoslavije stigao je dotrajalim taksijem. Posle manje od godinu dana došao je u sukob sa autoritarnim režimom Slobodana Miloševića i smenjen je sa funkcije.

- Bio je disident i državnik i najčitaniji kultni pisac svoga vremena - kaže Dragoljub Stojadinović.

- Čini se kao da smo ponekad zastrašeni pred tom množinom uloga koje je u životu imao i čuda koja je svojim delima postizao. Ima mnogo onih među nama koji su svoje karijere gradili na tome što su ga opanjkavali i osporavali. Ima mnogo onih koji su čitave književne pravce stvarali i dela pisali ne bi li ga nekako smanjili, ili ga, sa glavnog koloseka, skrajnuli. I sve je on to izdržao i pred svim odolevao.