MOĆNA, jeziva, uzbudljiva, zvučna, mistična - i srpska, reč vampir jedina je koja je ponikla u našem jeziku, a postala internacionalno prihvaćena. Bića na koja se ova reč prepuna značenja odnosi, ipak, nesrazmerno su malo rabljen motiv u srpskoj literaturi, a pogotovo u filmskoj umetnosti. Nesrazmerno, u odnosu na bogatstvo mogućnosti koja takav motiv, “nadrealni a s ovoga sveta”, pruža svakom maštovitom stvaraocu. Još je očiglednija nesrazmera u odnosu na sve učestalije “povampirenje” žanra “vampirske” literature širom planete, a pogotovo u odnosu na svetsku filmsku produkciju. Priča koja je započeta romanom o Drakuli Brema Stokera, razvijala se kroz istoriju filma toliko da je postala praktično samosvojan celuloidni entitet.

Vampiri su bili i ostali popularni među publikom, nezavisno od toga da li je ovo interesovanje tumačeno kao nekakva frojdovska zamena teza, ventil za frustracije urbanog čoveka, ili je sama nadljudska i egzotična priroda tih besmrtnika po sebi predstavljala pravo i dovoljno objašnjenje.

- Fascinacija vampirima u suštini je ogledalo ljudske fascinacije konačnom misterijom, smrću - smatra scenarista Marko Stojanović, koji je stranice gotovo svih svojih stripova naselio tim neumrlim bićima, podarivši im neke od glavnih rola najpre u serijalu “Vekovnici” (i to rame uz rame sa Kraljevićem Markom), a potom i u nedavno započetim “Besmrtnima”.

- Figura vampira predstavlja, na neki način, pobedu nad smrću, za koju se, naravno, plaća velika cena - navodi Stojanović. - Vampir, takođe, simbolizuje naše podsvesne strahove da će se oni koje volimo od nas iznenada otuđiti, da će nam naši najmiliji postati ne samo stranci, već i najgori neprijatelji. Upravo se tu krije još jedna bitna karakteristika vampira - asimilacija. Vampir ujedom od žrtve čini svog saborca. Dovoljan je jedan jedini ujed, i žrtva postaje isto što i napadač, nanosi zlo i smrt drugima bez razmišljanja. Vampirizam tako biva izjednačen sa zaraznom bolešću, te nije ni čudo što u najstarijim “dokumentovanim” slučajevima povampirenja predstavnici austrougarskih vlasti iz 17. veka govore o “epidemiji” vampirizma.

Vampir iz domaćih predanja, ali i iz svoje najpoznatije inkarnacije, “Drakule” Brema Stokera, ima jak seksualni podtekst. Naime, po srpskom predanju koje navodi još Vuk Karadžić u svojoj definiciji, vampir “dolazi kašto svojoj ženi... te spava s njome”, te tako Drakuline neveste i njegova “moć” da očara i zavede nežniji pol ne dolaze kao posebno iznenađenje.

- Figura vampira stekla je, s vremenom, neki oreol romantičnog - usamljena, ukleta figura osuđena ne svojom krivicom da živi večno, ma koliko da to ne želi, i da ubija da bi preživela, ma koliko se toga grozi - podseća Stojanović. - Vampir ima harizmu buntovnika, pobunjenika protiv ustaljenog poretka - najzad, on posle smrti hoda i živi, umesto da sa ostalim mrtvacima počiva u miru. Na kraju, vampir je, za razliku od, recimo, zombija, oličenje savršenog grabljivca: brz, inteligentan, u teoriji besmrtan, a u praksi nezaustavljiv. Ne čudi, dakle, što je posle Šerloka Holmsa Drakula najčešće ekranizovan književni lik, niti što su se likom vampira na celuloidnoj traci bavili i oskarovci poput Frensisa Forda Kopole, Kventina Tarantina i Romana Polanskog...

Demon koji ustaje iz groba da bi sisao krv postojao je i u antičkoj književnosti, ali je, pod uticajem sudsko-medicinskih zapisnika iz južne Ugarske, putopisa Fortisa iz Dalmacije i de Fosea iz Bosne i raznih učenih spisa, u Evropi 18. veka - imenom i svojstvima, vampir postao vezan za balkanski, slovenski prostor. Međutim, premda se nesporno radi o našem “brendu”, ili makar o mitu duboko ukorenjenom na ovim prostorima i poteklom iz našeg folklora, vampiri su najpre “oživeli” na stranicama dela evropskih autora, a tek nešto kasnije u bugarskoj, srpskoj, hrvatskoj književnosti romantizma i realizma. Jedan književni istoričar tim povodom je istakao kako smo se “morali okrenuti Evropi da bi smo u punoj meri shvatili mogućnosti koje nam je nudila vlastita baština”.

Od kako su vesti o neupokojenom Petru Blagojeviću, stanovniku braničevskog kraja, izazvale senzaciju u Beču, Petrove besmrtne “kolege” zaposele su stranice svetske književnosti, od dela Polidorija (“Vampir”, 1819.), Le Fanua (“Karmila”, 1872.) i Stokerovog “Drakule”, koji već više od veka ne prestaje da “oživljava” i u romanima i na velikom platnu. Međutim, ispada da su najređe govorili svoj maternji - srpski jezik.

- Od Milovana Glišića i njegove pripovetke “Posle 90 godina” u kojoj je zauvek upokojio prvog srpskog (literarnog) vampira, Savu Savanovića, krvopijama se Srbi i nisu previše bavili - navodi Stojanović. - Reditelj Đorđe Kadijević uplašio je silne generacije svojom “Leptiricom” - ekranizacijom te Glišićeve pripovetke. Dragan Kresoja je u filmu “Pun mesec nad Beogradom” istraživao zanimljiv koncept vampira u ratnim vremenimam, a vrlo je interesantna i novela “Sveti rat” Gorana Skrobonje iz sredine devedesetih. Vampirima se bavio strip-serijal “Pali anđeo” tvorca Dejana Vujića, u kome srpski vampir Luka Vranić proživljava brojne živote, bivajući lekar tokom povlačenja srpske vojske preko Albanije u prvom svetskom ratu, kao i četnički major za vreme Drugog svetskog rata. Serijal “Vekovnici” se dobrim delom bavi borbom misterioznog prastarog kineskog vampira Čena sa od ljudskih pogleda skrivenom vampirskom imperijom.

Dva dela koja su u poslednjih nekoliko godina pomogla da se lik vampira vrati u žižu popularne kulture u Srbiji su “Konstantinovo raskršće” Dejana Stojiljkovića, i “Družina Dardaneli” scenariste Pavla Zelića i crtača Dragana Paunovića. Dok se Stojiljković bavi avanturama povampirenog četničkog majora Nemanje Lukića u okupiranom Nišu za vreme Drugog svetskog rata, dotle Zelić iz mrtvih vraća Glišićevog Savu Savanovića da bi ga udružio sa slavnim likovima srpske literature i odaslao u borbu protiv slavnih junaka stranih književnosti...


Besmrtne konvencije

- KONCEPT vampira, osobe koja je umrla pa se vratila iz groba i koja sada živi isključivo od krvi drugih ljudi pruža ogromne mogućnosti - smatra Stojanović. - Kako razmišlja onaj ko je zašao s onu stranu smrti i odatle se vratio? Šta umire s čovekom, a šta se iz smrti vraća? Postoji li mogućnost izbora “za smrti” kao što postoji za života? Koju cenu je neko spreman da plati za besmrtnost? Uz to što se se poigravam idejom o Marku Kraljeviću koji je besmrtnik, na tragu “Gorštaka”, prijalo mi je da Markovog slučajnoj partnera Čena učinim vampirom, sa svim pratećim implikacijama. Baš su te implikacije interesantne, jer vampirski mitos podrazumeva izvesne konvecije, s kojima je zabavno igrati se, jer to istovremeno i znači poigravanje sa očekivanjima čitalaca.