Slava sve bliža Unesku

PRVA faza istraživanja krsne slave u Srbiji je završena, ali to je tek prvi korak na dugom putu do liste svetske nematerijalne baštine. Predstoji rad na monografiji i dokumentarnom filmu, a potom sve to treba da prihvati Nacionalni savet, koji će tek biti oformljen pri Ministarstvu kulture, a onda i komisija Uneska.

Istraživanje na terenu je urađeno od juga ka severu i od zapada ka istoku, utvrđen je vremenski okvir slavljenja slave, snimljeni su video zapisi na lokalitetima gde su zadržani arhaični oblici načina proslavljanja kućnog sveca. Ustanovljena su pravila pravoslavne crkve, ali i kako su se stvarali alternativni oblici narodnog viđenja praznika. Nosilac projekta je Etnografski muzej, stručni tim sačinjavaju dr Vesna Marjanović, mr Miloš Matić i mr Marko Stojanović.

- Slava je ostala uprkos čestim preseljavanjima stanovništva, dugim periodima ratova i nadasve u komunističkom režimu bivše Jugoslavije - kaže Vesna Marjanović. - Danas mnoge porodice koje su napustile Srbiju u dijaspori tako čuvaju obeležje na svoje poreklo i zavičaj.

Fenomen “vraćanja tradiciji”, koji se javio polovinom osamdesetih godina proteklog veka doneo je i različite načine proslavljanja krsne slave. Ali, prepoznatljive tradicionalne varijante sačuvane su do najnovijeg doba. Mnogi rituali proslavljanja krsne slave sačuvani su u folkloru našeg naroda, što je vidljivo i u usmenim predanjima, epskim pesmama, scenskom folkloru, zdravicama koje su usmerene ka zdravlju, blagostanju i berićetu u porodici i domaćinstvu. Slava se prenosi sa oca na sina, ali očuvan je i običaj da kad nema muškog naslednika zet preuzima ulogu domaćina.

- Krsna slava nije samo srpski porodični praznik iako se kao oblik duhovne porodične svetkovine najviše pripisuje Srbima. Tragovi ovom običaju naziru se i kod drugih starih naroda naseljenih na Balkanskom poluostrvu i šire poput Tračana, Dačana, Ilira, starih Grka i Rimljana - kaže Vesna Marjanović. - Gotovo da je u određenoj formi bila zastupljena kod mnogih indoevropskih naroda ali i kod svih Slovena. Praznovanje kućne slave može se sagledati i kod Cincara, Albanaca katoličke vere, Vlaha u severoistočnoj Srbiji, potom kod jednog broja Makedonaca i Rumuna. Kao porodični praznik bila je u praksi i kod Hrvata u Hercegovini, srednjoj Bosni, Slavoniji, Dalmaciji, Lici.

Poreklo krsne slave ni do danas nije u potpunosti rasvetljeno. Postoji teorija da je krsna slava proizišla iz rimskih kultova lara, zaštitnika pojedinih porodica.

- I danas s ekonomskog aspekta mnogo više se potroši za krsnu slavu u odnosu na ekonomski status same porodice - smatra Marjanovićeva. - Primetno je i danas da je slava neka vrsta statusnog slavlja i da se svetitelj koji se slavi samo tada pominje. U vremenu od slave do slave u mnogim krajevima kao i da ne postoji, mislim na molitve i poštovanje pravoslavnog kodeksa ponašanja. No, činjenica je i to da se u mnogim sredinama u Srbiji nije prekidalo sa slavljenjem, da nije tako ne bi se tom brzinom pojavila u javnosti i vezala kao bitno obeležje devedesetih godina za srpski entitet.

BEZ PRETERIVANJA U JELU I PIĆU
- SVI do sada raspoloživi dokazi o formulaciji krsne slave vode u 13. vek i formiranje srpske autokefalne pravoslavne crkve na čelu sa svetim Savom - ističe sagovornica. - Za savremena proučavanja krsne slave i njenog porekla značajni su i crkveni propisi koji su se izgrađivali kroz vekove i upućivali su kako da se slavi. Tada su ustanovljene zabrane za određene načine ponašanja koji su bili svojstveni narodu - preterivanje u jelu, piću, pesmi i lascivnosti. Arhivski podaci iz doba Marije Terezije ukazuju da je ona zakonom uvela zabranu srpskom narodu u južnoj Ugarskoj da za slavu troše velike svote novca.