VELIKI je narod koji ima “Hasanaginicu” - rekao je pesnik Gete, jedan od mnogih velikana koji su u drugoj polovini 18. veka prepevali ovu baladu nad baladama, nakon njenog objavljivanja u dvojezičnom “Putu po Dalmaciji” italijanskog putopisca i etnografa Alberta Fortisa, 1774. godine. Prepeve balade koja je osvojila Evropu potpisali su i Aleksandar Puškin i Adam Mickijevič, a vrlo slobodna i maštovita verzija ser Valtera Skota nije objavljena. U Vukovu “Malu prostonarodnu slavenoserbsku pjesmaricu” uvrštena je “Hasanaginica” preuzeta iz Fortisove knjige.
Usud Fatime Arapović rođene Pintorović, ispevan u baladi koja se prenosila sa kolena na koleno u Imotskoj krajini više od veka - dok je Fortis nije otrgnuo od zaborava, do dana današnjeg ostao je izvor neiscrpne inspiracije umetnika. “Hasanaginica” je dirljiva, bezvremena i svevremena priča o ljubavi - pre svega iskonskoj majčinskoj, ali i onoj supružničkoj, često određenoj društvenim normama i običajima, o ponosu, prkosu, potčinjenosti tradiciji... Ova junakinja, veličanstvena u plemenitosti, nežnosti, najdubljim majčinskim osećanjima i dostojanstvu, i po njoj nazvana balada kao večni simbol nesrećne ženske sudbine, mnogo su puta iskorišćene kao predložak za najrazličitije dramatizacije i filmske adaptacije, baletsku predstavu, kamernu operu Miroslava Miletića...
Dramska slika Alekse Šantića “Hasanaginica” praizvedbu je doživela 1910. godine u Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu, a naš čuveni slikar i filmski reditelj Miodrag Mića Popović je 1967, po motivima ove narodne pesme, a u produkciji Filmske radne zajednice, snimio film sa Milenom Dravić, Reljom Bašićem, Radetom Markovićem...Drama u stihovima Milana Ogrizovića je skoro vek posle praizvedbe doživela veliki uspeh u produkciji zagrebačkog HNK zahvaljujući adaptaciji Mustafe Nadarevića, reditelja i nagrađivanog tumača role Hasanage. Ovaj glumac, poznat po svojoj dugogodišnjoj opsesiji ovom baladom, i pre toga je tumačio kako Hasanagu u svojoj, tako i imotskog kadiju u režiji Dine Radojevića, a sam je napisao i scenario za dugometražni film o Hasanaginici.
“Hasanaginica” Alije Isakovića, prvog bošnjačkog pisca koji se prihvatio preoblikovanja ove izazovne građe u dramu, objavljena je tačno dva veka po izlasku iz štampe Fortisovog “Puta po Dalmaciji”. Na Isakovićevoj dramatizaciji zasnovan je televizijski film iz 1983. ali i prva bošnjačka opera (makar kad je o samostalnoj državi reč) u tri čina, koju je komponovao Asim Horozić, dok je praizvedbu doživela 2000. u Sarajevu u režiji Sulejmana Kupusovića - koji je krajem osamdesetih postavio i Isakovićevu dramu.
Drama “Hasanaginica” Ljubomira Simovića u dva dela i osam slika, jedno od četiri dramska dela koja je napisao, praizvedbu je imala na sceni Narodnog pozorišta 1974. godine u režiji Želimira Oreškovića, a 1983. je Slavoljub Stefanović - Ravasi po njoj snimio TV film sa Žarkom Lauševićem i Aleksandrom Nikolić. Veliki uspeh doživela je postavka Jagoša Markovića u nacionalnom teatru, koja je Vanju Ejdus promovisala u Hasanaginicu 21. veka, a za ovu ulogu glumica je dobila Sterijinu nagradu.
Upravo svetska praizvedba prve operske adaptacije ove Simovićeve drame, u režiji Ivane Dragutinović, predstavlja centralni događaj proslave Dana Narodnog pozorišta. Prvim izvođenjem dela kompozitora Rastislava Kambaskovića, koji potpisuje i libreto, dirigovaće maestro Mladen Jagušt, dok je naslovnu rolu ponela sopran Jasmina Trumbetaš-Petrović.

SIMOVIĆ: PEVAĆU U SEBI
- PRE mnogo godina sam dao Rastislavu Kambaskoviću dozvolu da pretoči ovaj tekst u libreto za svoju operu, znajući da će morati drastično da ga skraćuje, a jedini moj uslov bio je da se ništa ne dodaje tekstu - kaže Ljubomir Simović za “Novosti”. - Nikada se nisam mešao u poslove reditelja koji su postavljali moje drame, pa ni sad, i ne znam kakvu je muziku Kambasković napisao. Zato će za mene ova premijera predstavljati iskrcavanje na novi i nepoznat kontinent. Kad god se izvodi neka moja drama ja na neki način postajem svi glumci na sceni, igram je sa njima, pa ću i u nedelju, iako nisam pevač, makar u sebi pevati “Hasanaginicu” i na taj način im pružiti podršku.

ŽUČNE POLEMIKE
JEDNA od “žrtava” krvavog raspada Jugoslavije bila je i “Hasanaginica”: tokom devedesetih vodile su se žučne polemike oko toga kom narodu pripada autorstvo čuvene balade. Hrvati su smatrali da je “bez ikakve dvojbe, hrvatsko kulturno i književno blago”, dok su muslimani tvrdili kako je “biser bošnjačke književnosti koji susedni narodi stalno iznova pokušavaju da pripišu sebi”.
Prvi su se oslanjali na izvorni ikavski oblik, Imotski kao mesto radnje i Makarsku kao topos prvog zapisivanja. Drugi na “autentično bošnjački kontekst” i identitet, pre svega versku pripadnost samih junaka. Vuk Karadžić ju je među srpske narodne pesme uvrstio na osnovu kriterijuma da je sve što je novoštokavsko - srpsko, a u našim školama akcenat se stavlja na Vukovu ulogu u promociji dela i značaj njegovih jezičkih i pravopisnih intervencija.