Beogradske priče: Dva milenijuma antičkih rudnika

U SVETLU današnjih političkih turbulencija i svetskih migracija deluje nestvarno da su rudari i radnici iz Sirije pre skoro dve hiljade godina dolazili u okolinu Beograda kako bi se bavili unosnim poslovima onog doba. A baš tako je bilo.

U drugom i trećem veku nove ere na Kosmaju je vrilo kao u košnici, a ovo je bio deo Rimskog carstva u kojem se naročito mnogo rudarilo.

O tome smo razgovarali sa dr Adamom Crnobrnjom, muzejskim savetnikom Narodnog muzeja i predsednikom Srpskog arheološkog društva.

Priču smo započeli komentarišući knjigu "Ostava srebrnog rimskog novca iz rudničke oblasti metalla Tricornensia" koju Crnobrnja potpisuje sa Bojanom Borić Brešković, a vraća nas na jedan slučajni nalaz od 726 rimskih kovanica pronađenih na ovom prostoru.

Pri tom, iskusni arheolog nas uvodi u jedan neobičan život koji se odvijao u to vreme u okolini Beograda.

Bolnice i škole

- PROSTOR današnje Srbije pokrivala je tadašnja rimska provincija Gornja Mezija, i ona je bila idealna za eksploataciju rudnih bogatstava - kaže dr Crnobrnja. - Precizno, ovo je bila granična oblast u kojoj su se "dodirivale" rimske provincije Gornja Mezija, Donja Panonija i Dalmacija. Tokom tri veka odavde su, sa različitim intenzitetom vađeni olovo i srebro.

Ekonomski procvat unutar rudničke oblasti privlačio je i razne vrste zanatlija i trgovaca. Na Kosmaju su tokom drugog i u prvoj polovini trećeg veka, pored imućnijih stanovnika ilirskog i keltskog porekla bili prisutni i doseljenici iz Trakije, kao i iz grčkih krajeva i Male Azije. Dakle, na obroncima ove beogradske planine nije se govorilo samo latinski, već naš sagovornik podseća da je postojala čak i škola na grčkom jeziku.

- Tadašnji rimski car Septimije Sever bio je poreklom iz današnje Libije, a potonji Elagabal i Aleksandar Sever iz Sirije - dodaje dr Crnobrnja. - Dakle, dovde su dopirali ljudi iz severne Afrike i sa Bliskog istoka još pre 1.800 godina ostavljajući jasan trag.

dr Adam Crnobrnja

Da bismo se vratili u ovaj "rimski rudarski vremeplov" Crnobrnja nas uvodi u ambijent na obroncima Kosmaja. Geografski precizno, ovaj deo nalazi se na padinama Parcanskog visa, ali je uvrežen naziv za ove stare rudokope - Kosmajski rudnici.

- Rudnička oblast obuhvatala je glavno naselje u kome se nalazio centar rudničke ekonomije, industrije i administracije sa vojnom postajom uz njega. Tu je bila centralna zona rudnika u kojoj su se nalazili rudokopi i postrojenja za preradu rude, a šira teritorija je obuhvatala pašnjake, obradivu zemlju, šume koje su davale gorivo za preradu rude, kamenolome, manja naselja... Unutar ovih oblasti nalazile su se vojne postaje koje su održavale red i obezbeđivale transport robe.

Ovaj deo Srbije današnji žitelji znaju po tome što se nalazi između sela Stojnik, Babe, Guberevac i Parcani.

- Rimski kastel na lokaciji Gradište kod Stojnika nesumnjivo je predstavljao centralnu tačku, pa iako je zauzimao tako važnu poziciju mi danas malo znamo o njemu. Dokumentacija istraživanja od 1911. do 1913. je uglavnom nestala u Prvom svetskom ratu. U zapisima stručnjaka iz tog doba, pored zapisa o ostacima građevina pomenuto je "mnoštvo sitnih predmeta". Do sredine 20. stoleća lokalitet je već izuzetno oštećen jer su meštani odnosili građevinski materijal, ali i usled bujanja vegetacije.

O važnosti samog utvrđenja sa okruženjem govori i podatak da je u njegovom okviru bila smeštena čak i bolnica u okviru vojne jedinice - "Kohorte druge Aurelije nove".

- Sedište ove kohorte nalazilo se u kastelu na lokalitetu Gradište (ili Grad) kod Stojnika - nastavlja dr Crnobrnja. - Dimenzije ovog utvrđenja (200 puta 250 metara) ukazuju da je u njemu mogla da boravi jedinica koja je imala oko 240 konjanika i 800 pešadinaca. Veličina ovoliko masivnog utvrđenja govori da se radilo o ozbiljnoj vojnoj bazi.

Izbor za izgradnju kastela je bio odličan. Arheolozi to zaključuju na osnovu tragova metalurških delatnosti, ali i po ostacima, kao i lokacijama rudarskih okana. Utvrđenje je bilo u samom središtu centralne zone eksploatacije i obrade rude. Sagrađeno je na brežuljku koji zauzima dominantnu poziciju. Plato pored koga se sa južne strane prilazilo kastelu nudio je dovoljno prostora za razvoj civilnog naselja, dok su ostala tri pravca bila nepristupačna i pružala su dobru zaštitu.

Poseban status

- OVDE je živelo i radilo mnogo ljudi koji su obavljali osnovne poslove na vađenju i preradi rude, ali i na obezbeđivanju nesmetanog rada i transporta. To je podrazumevalo i veći opticaj novca kao i dobre mogućnosti za trgovinu i zaradu. Pri tome treba znati da su rudničke oblasti imale poseban ekonomski status u okviru Carstva, i unutar njih se trgovina odvijala po posebnim pravilima, u znatnoj meri nezavisnim od onih koja su važila u provinciji u kojoj se rudnička oblast nalazila.

Tako dolazimo do podatka da su Kosmajski rudnici olova i srebra bili najznačajniji izvori ovih metala i da je izvesno da su prevazilazili gotovo sve balkansko-podunavske rudnike. Samo centralna zona nalazila se na površini od oko pet kvadratnih kilometara.

- O rudarskoj aktivnosti u rimsko vreme govori ogromna količina troske, šljake koja nastaje pri topljenju rude, kao i oko 5.000 manjih rudarskih jama, koje zovemo pinge. Tu je i 12 do sada registrovanih rudarskih okana koja se nalaze u toj uskoj zoni - detaljan je dr Crnobrnja. - Prva istraživanja su preduzeli geolozi oko 1875. godine.

Kao Divlji zapad

UKRATKO smo objasnili koliko je arheološki značajan ovaj deo okoline Beograda, a naširoko bi se dalo pričati o tome koliko je ovaj lokalitet zapušten.

Današnji arheolozi su se vratili i, prateći nacrte svojih davnih prethodnika, uočili makar ostatke nekih važnih objekata. Neke od rimskih građevina su zarasle među teško prohodno rastinje, njihovi ostaci su umnogome oštećeni, dok za neke dr Crnobrnja razočarano kaže da su imale mozaike koji su uništeni.

Traganje za rimskim ostacima nije nimalo lako kada se uzme u obzir teško breme istorije i neumoljivi zub vremena, ali naš sagovornik podvlači još jedan "zub" - lopovluka i nemara.

- Ovaj deo Kosmaja prepun je ilegalnih tragača za blagom, koji su do sada uništili i prekopali veoma značajne istorijske slojeve - objašnjava dr Crnobrnja. - Samo kada pogledate lokalnog šumara koji pokušava da čuva ovu oblast, vidite čoveka koji, kao da živi na Divljem zapadu, a ne u Evropi. Nedavno je pojurio za grupom takvih, sumnjivih ljudi kojima je usput, tokom bekstva, ispalo - više od tri kilograma eksploziva!

Arheolozi tokom istraživanja

Crnobrnja je čak na velikim formatima štampao izvod iz Krivičnog zakona koji je potom kačio po stablima kosmajskih šuma u okolini starih rudnika. Tako je nelegalnim tragačima jasno davao do znanja kakvo nezakonito delo čine.

- Bio sam zapanjen količinom prekopane zemlje koju sam zatekao tamo. To su veliki poslovi koji traže značajan napor. Trud da bude uništeno ono što smo nasledili ogroman je i tome moramo stati na put kako god znamo i umemo.

NALAZI

POSLE istraživanja s početka druge decenije 20. veka Narodni muzej u Beogradu nastavlja taj posao između 1954. i 1957. godine, kada je istražena velika i luksuzna građevina na lokalitetu Vrela kod Lisovića. Impozantnih dimenzija sa temeljima 22 puta 34 metra, uz više od 20 otkrivenih prostorija od kojih je bar polovina imala očuvane sisteme podnog grejanja.

Speleolozi kluba ASAK

Važne su i nekropole na lokalitetu Rt, koje su uglavnom uništene, dok je na lokalitetu Gomilice groblje podrazumevalo spaljene pokojnike u etažnim grobovima, od kojih je više od 360 grobova svojevremeno i arheološki istraženo.

TROSKA

NA osnovu enormnih ostataka antičke troske, za koje se procenjuje da su još krajem 19. veka iznosili preko 1,5 miliona tona, izračunato je da je za preradu te količine rude bilo neophodno poseći hrastova i bukova stabla na razdaljinama i do 17 kilometara, odnosno na površini od barem 60 kvadratnih kilometara.

Podatak o šumskim prostranstvima koja su morala da budu posečena radi topljenja rude ukazuje nam na minimalnu dodatnu površinu koja je morala da pripada rudničkom domenu. Tome svakako treba dodati i površine koje su zauzimala naselja, pašnjaci, livade i obradiva zemlja.

Speleolozi kluba ASAK

Ogromna prostranstva i danas su gola i bez drveća, prekrivena rimskom šljakom, opominjući na dugoročne posledice eksploatacije i prerade rude. Čak i nakon skoro dve hiljade godina priroda nije u stanju da se oporavi od pogubnog uticaja tehnološkog napretka.

GORNjA MEZIJA

OSNOVA ekonomije provincije Gornje Mezije, od vrhunskog interesa za Rimsko carstvo, bilo je rudarstvo. Kako objašnjava dr Crnobrnja, o tome svedoči i često citirani podatak koji je ostavio rimski pravnik Saturnin.

- Na osnovu njega se vidi da je Mezija smatrana provincijom rudarstva, kao što je Afrika smatrana zemljom žita.

Speleolozi kluba ASAK

SREBRNI NOVAC

PRIČA o tome kako je 726 novčića dospelo do Narodnog muzeja takođe nije uobičajena. Na periferiji sela Mirosaljci, oko 40 kilometara od Beograda, u leto 1995. godine pronađen je skupni nalaz rimskog srebrnog novca iz prvog i drugog veka.

Stari srebrnjaci pronađeni su na imanju Radisava Sarića, prve primerke je slučajno otkrila njegova njegova supruga, a odmah su se pojavili trgovci starinama sa detektorima. Brzo su, samoinicijativno započeli iskopavanja, ali je policija brzo reagovala. U spasavanju je aktivno učestvovao i Sarić, pa je rimsko blago sačuvano.

Mesto gde je ova ostava pronađena nalazilo se u okviru šire oblasti Kosmajskih rudnika.