NAJSTARIJA crkva u Beogradu je hram posvećen Svetom Nikolaju u Zemunu. Na istom mestu, pre nekoliko vekova stajala je stara, drvena crkva, kakve su često bile bogomolje u ono doba.

Ostalo je zabeleženo da je požar progutao građevinu na kojoj je, postepeno, nicao hram koji se svio podno Gardoša, najpopularnijeg zemunskog brega.

Već na ulazu u crkvenu portu očitavamo znakove njenog davnog postojanja, ali i sloge među nacijama koja je krasila tadašnji Zemun. Uz ogradu je prislonjeno nekoliko nadgrobnih spomenika koji su ispisani grčkim slovima, što govori o različitom poreklu onih koji su se ovde molili Bogu.


Stari sjaj

STAREŠINA crkve Aleksandar Raković nas dočekuje skrećući nam pažnju na radove koji se već godinama postepeno odvijaju kako bi hramu bio vraćen stari sjaj.

- Pre šest godina ovde su pobodena 53 šipa dubine od 15 do 17 metara kako bi se učvrstilo crkveno zdanje - objašnjava sveštenik. - Posle drvene crkve, čvsta zgrada od cigala napravljena je sredinom 18. veka. Da bi ostala stabilna, napravljene su građevinske intervencije i postavljeni su takozvani kontrafori još 1890. godine.

Danas je ovaj hram pod zaštitom Gradskog zavoda za zaštitu spomenika, dok je njen dragoceni ikonostas pod zaštitom Republike. U ovom trenutku je obnova hrama u toku, i sada slede rad stručnjaka na zaštiti unutrašnjeg slikarstva i restauracija fresaka.

Prota nas uvodi u priču o veličanstvenom ikonostasu koji nastaje posle poziva Crkvene opštine 1761. godine, kada je u Zemun stigao Dimitrije Bačević. Ovom umetniku bila je poverena izrada velikog ikonostasa, ali i ikone za propovedaonicu koja i danas stoji u crkvi.

Novija istraživanja otkrivaju da Bačević nije sam došao u Zemun na ovaj veliki posao, već da mu je pomoćnik bio takođe ugledni slikar onog doba Vasilije Ostojić.

- Iako prvobitni crkveni mobilijar nije sačuvan u celosti, ikonostas pred očima savremenog vernika stoji gotovo netaknut - objašnjava otac Ranković. - Običaj ovakvog podizanja visokih ikonostasa u srpsku sredinu stigao je posredstvom uticaja iz pravoslavne Ukrajine. Zemunski je jedan od najranijih sačuvanih primera razvijenog baroknog ikonostasa koji će dominirati enterijerom naših crkava tokom celog baroknog perioda, pa i kasnije.


Beogradska relikvija

U istorijsku priču o ovom hramu vešto nas vodi poznati zemunski hroničar Branko Najhold. On nam potvrđuje da je današnja Crkva Svetog Nikolaja najstariji hrišćanski hram, ne samo u Zemunu, već i na celokupnoj teritoriji Beograda.

- Siromašno opremljena drvena crkva postojala je tu još u 17. veku - objašnjava Najhold. - O njenom postojanju svedoče dnevnici ondašnjih putnika koji su u to vreme prolazili kroz Zemun.


Turci u to doba nisu rušili hrišćanske hramove, ali, kako kaže Najhold, nisu dozvoljavali ni zidanje novih niti popravku postojećih, pa je ovaj zemunski pravoslavni hram dočekao bolje dane tek po austrijskom oslobođenju grada 1717. godine.

- U tursko vreme, u porti koja je bila znatno veća nego današnja, sahranjivani su pravoslavni vernici - dodaje Najhold.- Tek kasnije groblje je izmešteno na vrh Gardoša. Kada su zemunski Srbi podigli ovu crkvu, nije precizno poznato, ali se pretpostavlja da je to bilo oko 1745. Otprilike u isto vreme u porti ovog hrama podignuta je i prva srpska škola u Zemunu. Ta zgrada više ne postoji, pošto ju je tadašnji paroh, uz blagoslov tadašnje opštinske vlasti, srušio 1997. godine i na njenom mestu podigao novo zdanje.

ZVONIK STRAHOVIT požar bio je krivac što je stradao dotadašnji zvonik, pa je novi podignut 1870. godine, i ta godina je i naznačena na zvoniku. Najhold podseća i na to da su vitraži u crkvi rađeni prema nacrtima poznatog umetnika Milenka Đurića, a tehničku realizaciju je uradila jedna vojvođanska specijalizovana radionica 1934. godine.


HARIŠEVA KAPELA I SUŽIVOT

CRKVA posvećena Svetom Dimitriju nedaleko od hrama Svetog Nikolaja govori o vremenima kada su Srbi i ostali iz ovog kraja bili veoma upućeni jedni na druge.

Starešina Crkve Svetog Nikolaja otac Aleksandar Raković skreće nam pažnju na to da je hram podigao Grigorije Hariš, zemunski trgovac, po zaveštanju svoje supruge Marije, rođene Petrović. Po njemu crkvu zovu i Hariševa kapela.

Prema Najholdovim beleškama, lako je među izvođačima radova pronaći umetnike čije poreklo je bilo s najrazličitijih strana. Tako su graditelji Hariševe kapele bili arhitekta Svetozar Ivačković, građevinar Josif Marks, slikar ikonostasa Pavle Simić, a zanatlije drvorezbar Jovan Kistner i zlatar ikonostasa Samjuel Kolmajer.