Beogradske priče: Prvi novac naših predaka

MUZEJ grada Beograda u legatu Đorđa Novakovića čuva kompletnu seriju novčanica Srbije štampanih 1876. godine. Reč je o prvom probnom srpskom papirnom novcu, državnog izdanja koji nikad nije ušao u opticaj tako da se samo uslovno može nazvati novcem, a danas predstavlja pravu numizmatičku retkost.

O legataru Novakoviću, čoveku koji je ovom muzeju ostavio više od 7.000 novčanica u svojoj spektakularnoj zbirci, "Beogradske priče" odvojiće poseban prostor. Ovog puta o prvim novčanicama razgovaramo sa višim kustosom ovog muzeja Jelenom Vasić Derimanović, koja brine o ovim eksponatima.

Prva isplata

U januaru 1876. godine doneta je zakonodavna odluka o izdavanju srpskog državnog papirnog novca.

- Po donošenju odluke otpočele su pripreme za izradu novčanica - objašnjava Vasić Derimanović. - Tada je Društvu "Parobrod" isplaćena određena svota novca za trošak prenosa mašina i mašinerija za izradu državnog papira sa vodotiskom, prenos dva sanduka mastila potrebnog za novčanice, fabrikantu Lefranku u Parizu za boju za izradu novčanica i još nekoliko različitih isplata.

Klišei su izrađeni u Parizu, a probna štampa izvršena je u državnoj štampariji u Beogradu. Prva štamparija u našem gradu otvorena je po donošenju Hatišerifa 1830. godine od strane turskog sultana Muhameda II.

- Po nalogu kneza Miloša kupljena je štamparija u Petrogradu za 15.000 groša - dodaje naša sagovornica. - U prvim godinama rada štamparija je nazivana "Knjaževska pečatnja", "Tipografija", "Knjažestveno-Srbska Pečatnja" da bi se kasnije ustalio naziv "Državna štamparija".

Koliko je poznato, izrađeno je ukupno 1.500 komada ovih novčanica.

Izrađene su u apoenima od 1, 5, 10, 50 i 100 dinara. Sve novčanice imaju lice i naličje osim apoena od 1 dinara, koji ima samo lice.

- Ostaje do danas nepoznato da li je ta novčanica tako i zamišljena ili je u tom probnom štampanju propušteno da se otisne naličje - ističe ovaj kuriozitet Vasić - Derimanović. - Novčanice su izrađene od bele hartije sa vodotiskom, a osnovna boja štampe je takozvana berlinsko plava. Površina hartije je prevučena žućkastom mrežicom, odnosno impregnacijom koju su stručno zvali i "hidrofobizacija", koja je čini otpornom na vlagu, a postiže se nanošenjem rastvora posebne smole - kolofonijuma na novčanicu.

Bez naličja

NOVČANICA od jednog dinara se na osnovu nekoliko svojih karakteristika razlikuje od ostalih. Ona nema naličje, ni premaz za impregnaciju. Na licu novčanice, umesto prikaza likova iz dinastije Obrenović, sa leve i desne strane u stilizovanim medaljonima ispisan je tekst koji se inače nalazi ispod prikaza likova na ostalim apoenima. Takođe u središnjem delu, ispisan je tekst "Za glavnu državnu blagajnu J. Živanović", a kod pomenutog apoena u reči "glavnu" nedostaje slovo "a".

Okosnicu likovne koncepcije svih apoena na aversnoj strani čine lik Milana Obrenovića i predstava žene u narodnoj nošnji, muškarca - vojnika i grb Kneževine Srbije - krst na štitu sa četiri ocila. Predstava narodnog kostima, grba i vojnika jasno je istaknuta nacionalna pripadnost karakteristična za vreme formiranja srpske države u 19. veku.

Za reversnu stranu karakteristični su prikazi likova članova iz vladarske kuće Obrenovića. Reversna strana novčanice od sto dinara u potpunosti se razlikuje od ostalih. Prikazan je knez Mihailo koji stoji pored stola i drži desnu ruku položenu na knjigu i Drugi srpski ustanak na čelu sa Milošem Obrenovićem koji drži zastavu, okružen grupom ljudi.

- O autoru crteža za te novčanice ne zna se mnogo - zaključuje naša sagovornica. - Beogradski istoričar umetnosti profesor dr Nenad Simić smatra da je crtež za novčanicu od 5 dinara izradio poznati srpski slikar, pesnik i predstavnik romantizma Đura Jakšić, u čijem se radu ističe portret kralja Milana Obrenovića. Podsećam, u to doba Jakšić izvesno vreme i radi u Državnoj štampariji kao korektor. Takođe, smatra da je nacrt za novčanicu od 10 dinara izradio poznati srpski slikar, predstavnik realizma Đorđe Krstić, stipendista kneza Milana.

DRŽAVNA ŠTAMPARIJA

Nekadašnje zdanje Državne štamparije nalazilo se pored današnje Brankove ulice, gledano od Zelenog venca ka Brankovom mostu.

U štampariji je radio kao lektor i Đura Jakšić, pre nego što je fatalno oboleo. Na slici je vreme izgradnje Mosta kralja Aleksandra, koji je prethodio Brankovom mostu, i koji je otvoren 1934. godine. Snimak je važan stoga što se zgrada štamparije isprečila na putu koji spaja Zeleni venac i most, pa je zgrada štamparije morala brzo da bude srušena, a ovo je trentuak kada se sve odvijalo.

Ovu zgradu nasledilo je zdanje koje je projektovao Dragiša Brašovan, prekoputa današnjeg sajma, a Beograđani je danas više pamte kao zgradu BIGZ.

U predratno vreme, kada je Brašovan izveo ovu zgradu, bila je neka vrsta simbola praćenja svetskih aktuelnosti u domaćoj arhitekturi.