ODVAJKADA se znalo da u Beogradu otac počinje da uvažava sina i počinje da ga priprema za ulogu odraslog muškarca - onog trenutka kada ga prvi put odvede u Vojni muzej. To viteško uvažavanje dečake je prvi put uvodilo u ratnički svet predaka i onih koji su ginuli u ovom gradu i oko njega.

Bezbrojni posetioci Beogradske tvrđave i danas osete ovaj prostor kao vrhunsku turističku atrakciju, uz mudru parolu koja i danas stoji kao natpis na ovoj uglednoj instituciji: "Ratovima je mesto u muzeju".

Od rata do rata

OVOG puta obišli smo samo eksponate koji se nalaze ispred muzeja, između Stambol i Sahat kapije, ispred kazamata stare tvrđave. Tu su izloženi topovi i tenkovi koji u svetskim okvirima imaju neobičnu prošlost. Kako objašnjava dr Mirko Peković, ovo je jedna od najvećih zbirki artiljerijskog oruđa i tenkova u svetu koja je izložena na otvorenom i dostupna svim zaljubljenicima u istoriju ratovanja i naoružanja.

- Izložena artiljerijska oruđa su delo vodećih evropskih proizvođača svog vremena - objašnjava dr Peković. - Posle druge decenije 20. veka, osim primeraka koje je Vojni muzej otkupio, tu su i primerci zaplenjeni u Prvom svetskom ratu, zatim oruđa kupljena od Francuza tokom proboja Solunskog fronta, ona koja su bila u naoružanju austrougarske vojske i nađena u slagalištima posle rata.

Ovde je izloženo i više oruđa zaplenjenih od Nemaca i Italijana u Drugom svetskom ratu, a kada je okončan ovaj, najveći dosadašnji planetarni sukob, veliki broj oklopnih vozila stigao je u muzej, među kojima je bilo i značajnih rariteta.

- Posle gotovo jednog veka brižljivog prikupljanja, nastala je jedna od najvećih i najvrednijih zbirki artiljerijskih oruđa i oklopnih borbenih vozila uopšte - sa ponosom ističe Peković.

Dabome, u šetnju između ovih eksponata ne možemo da krenemo pretenciozno, tako što ćemo uspeti čitaocu da pomenemo sve što je važno, a "ukršteno" je među bezbrojnim cevima različitih kalibara. Zato ćemo izdvojiti one koji su nas posebno privukli.

Na primer jugoslovenski srednji "tenk A" koji je raritetan utoliko što je napravljeno samo pet komada, a ovaj koji je ostao na Kalemegdanu je jedni preostao. Rađen je na osnovu legendarnog sovjetskog tenka "T 34", ali sa jačim oklopom i poboljšanom zaštitom. To je mu je značajno povećalo težinu i učinilo ga mnogo manje pokretljivim. Kada je ondašnja politička vlast SFRJ, početkom pedesetih godina, donela odluku da uvozimo tenkove iz SAD, fabrika "Petar Drapšin" prestala je sa proizvodnjom ovog oklopnog vozila. Jedno je ostalo ovde, a četiri su kasnije "prekomandovana" u staro gvožđe.

Tenkovi i "kaćuša"

PRED očima posmatrača smenjuju se kadrovi iz planetarne artiljerijske istorije, pa tako stojimo ispred sovjetskog "T 34", koji je proizvođen od 1941. do 1958. godine, i koji je umnogome poremetio Hitlerove planove.

- Mnogi stručnjaci su smatrali da je to najbolji tenk na svetu u trenutku kada je SSSR ušao u rat - dodaje dr Peković. - Iako su mu oklop i naoružanje bili prevaziđeni kasnijim tenkovima tog doba, smatra se najefikasnijim i najuticajnijim projektom svog vremena. Nalazio se u službi mnogih zemalja sve do kraja 20. veka.

Odmah pored njega stoji legendarna "kaćuša M-13", legendarni raketni nosač. Saznajemo da je projektovana još tridesetih godina prošlog veka, da je tokom jula 1941. godine hitno poslata na front i da je bila najzastupljeniji sovjetski lanser raketa tokom Drugog svetskog rata.

Pred nama su nemački "dugi top K 18" koji je bio u upotrebi do kraja Drugog svetskog rata, nemački srednji tenk, kao i jurišni tenk "stg tri", najproizvođenije nemačko borbeno oklopno vozilo tokom rata. Korišćen je i kao razarač tenkova.

Italijanski srednji tenk "karo amato" stoji u blizini "merzera", koji je pravila "Škoda", a ovo opasno oruđe imalo je kalibar od 305 milimetara. Uz njega je teški protivavionski top, poznat i kao "flak". Tu je i "Škodin" protivtenkovski top, jedini

među sebi sličnima koji je mogao da naudi sovjetskom tenku "T-34".

Nemački polugusenični oklopni transporter nastao je tokom 1939. godine i prvi put je upotrebljen tokom osvajanja Francuske, a posebnu pažnju privlače i italijanska i poljska tanketa, minijaturna oklopna vozila.

Kuriozitet je u tome što je ova, poljska, ostala sačuvana u samo jednom primerku koji se nalazi upravo ovde, na Beogradskoj tvrđavi.

Vojnička kuhinja

Potpuno je nemoguće u jednom novinskom tekstu nabrojati dragocenost svih eksponata koji su pred nama. Još teže je pretpostaviti na kojim su sve ratištima bili. Ali je izvesno da je ova, neverovatna zbirka verovatno "dodirnula" gotovo sva ratišta tokom oba velika planetarna sukoba tokom 20. veka.

Pokretna vojnička kuhinja podseća na to da su vojnici tokom brojnih ratnih godina morali da jedu u rovovima ili u potpuno nehumanim uslovima, a bezbrojne topovske i tenkovske cevi sada nemušto gledaju ka nebu.

Dobro je da su utihnuli. Najzad, ovo je pravo mesto da budu izloženi, jer se najviše vojnih sukoba u Evropi odigralo upravo - oko Beogradske tvrđave.

SEKAČ ZA ŠINE

Mašina koja je tokom nacističkog povlačenja veoma često korišćena bio je sekač za šine. Koristila ga je nemačka vojska tokom povlačenja sa teritorije Jugoslavije kako bi onemogućili korišćenje pruga. Ovo "čudovište" bi seklo pragove ispod železničkih šina i na taj način potpuno uništilo prugu. Nemci su to radili kako bi sprečili napredovanje savezničkih snaga.


MIŠIĆ I "ŠKODA"

Kada je Živojin Mišić išao u češku fabriku da kupi poznati "Škodin" brdski top, odigrala se jedna anegdota koja se prepričava i danas.

Naime, budući da je narudžbina bila velika, ljubazni domaćini su ponudili visokom sprskom oficiru adekvatan procenat u novcu, budući da se radilo o velikoj narudžbini. Mišić je, navodno, pitao koliko njegova provizija iznosi u topovima i dobio odgovor - dva.

- Pa pridružite ih onima koje smo već kupili - rekao je skromni vojskovođa.

PRAMAC BRODA "SRBIJA"

Između svih "suvozemnih" eskponata izdvajaju se brojni brodski topovi i mitraljezi, ali i jedan gotovo romantičan ostatak broda "Srbija".

To je samo vrh pramca, sa imenom broda koji je kupila Srpska vrhovna komanda na Krfu 1916. godine od jednog grčkog trgovca. Lađa je bila stari torpiljar, a posle renoviranja predat je Brodskoj komandi koji je pod ovim imenom plovio Egejskim i Jonskim morem. Posadu su sačinjavali brodarci sa Save i Dunava (Srbi su tada samo na rekama mogli da steknu lađarsko iskustvo), a nosivost lađe bila je pet tona.