ŠTA li sve čami na dnu savskog i dunavskog korita, decenijama, pa i vekovima prekriveno rečnim muljem? Ako je Beograd varoš oko koje se tokom istorije vodilo najviše bitaka u Evropi, kakve li su sve olupine ostale posle tih sukoba? Na ta pitanja probali smo da dobijemo odgovor od mr Gordane Karović, podvodnog arheologa, lidera tima "Akva i arheologija", dame koja je svojevremeno napravila najupečatljiviju mapu potopljenih brodova na beogradskoj akvatoriji.

Iako pominje lađe koje su na dno otišle i u davnim vremenima, najbrojniji podaci vezani su za doba Prvog i Drugog svetskog rata, kada plovni park naše zemlje strada gotovo u potpunosti. Brojne neidentifikovane olupine brodova stradalih tokom ova dva velika svetska ratna sukoba leži i danas negde dole, na mračnom i muljevitom dnu, tvrdi naša sagovornica.

Budući da ovaj tekst nije dovoljan da imenujemo sve galije, parobrode i druge lađe, pomenućemo makar neke od njih. Naša sagovornica je napravila snimke sonarom nekih nepoznatih brodova tako da joj predstoji dalje istraživanje.

Od Murata naovamo

OVU priču počećemo od starih vremena. Istorijski izvori kažu da je u napadu vojske sultana Murata Drugog na Beograd 1440. godine potopljeno nekoliko turskih brodova.

- Slična je bila sudbina i tri galije tokom otomanske opsade Beograda 1456. godine - objašnjava mr Karović. - Podaci postoje u pisanim izvorima, ali ništa od materijalnih ostataka ovih plovnih objekata do sada nije nađeno. Lađa trgovca Nićifora Žigića natovarena žitom potonula je na ušću Save u Dunav 1792. godine, a na istom mestu, 1799, potopljen je brod turskog brodovlasnika Hasana Barjaktarija. Tursku šajku, na kojoj se nalazilo stotinu vojnika, potopili su Srbi na ušću Mokroluškog potoka 1806. godine, a to je mesto gde se danas nalazi Mostarska petlja.

Kod Bežanijske kose Turci su 1789. godine poslali na dno pet brodova Demeta Durse.

Iako ne možemo da obuhvatimo kompletan naučni rad naše sagovornice, uz mapu koju nam je ljubazno ustupila, nabrojaćemo samo važnija plovila koja su kasnije završila potopljena u rekama. Tako u Prvom svetskom ratu strada brod "Vulkan", parni tegljač na točak koji je 1918. godine ostao na dnu Dunava kod današnjeg Pančevačkog mosta, a parni putnički brod "Štrosmajer" 1927. godine naleće na njegove ostatke pa tone i on. Motorni šlep "Velebit" u oktobru 1944. godine takođe strada na istom mestu!

Parobrod "Belgrad" pogodila je srpska artiljerija 1915. godine kod Ritopeka i ostaci tog broda se i dalje nalaze na mestu potapanja.


Rat "pobio" brodove

Tokom aprilskog rata, 12. aprila 1941. godine naša mornarica je potopila svoje brodove "Morava", "Vardar" i "Sava" u oblasti od današnjeg Brankovog mosta do Ušća, ali su Morava i Sava izvađeni tokom 1942, popravljeni i korišćeni kao deo flote NDH. Istog dana naša vojska ruši Železnički most čija konstrukcija pada na brod "Tanasko Rajić" i tada strada oko 110 oficira i mornara rečne flotile Kraljevine Jugoslavije.

Ipak, mnogobrojne su lađe tada definitivno nastradale. Neke od njih nabraja nam Karović.

- Parni tegljač "Kicoš" prvo su potopili austrougarski monitori kod Dorćola 1914, da bi posle bio izvađen, pa je opet poslat na dno krajem Drugog svetskog rata u Čukaričkom rukavcu od strane nemačkih trupa u povlačenju. Isto su uradile i sa brodom "Ibar", koji je bio pokretan na isti pogon. Njega su razorili na dunavskom pristaništu, da bi kasnije bio izvučen sa rečnog dna.

Promena imena Brodovi koji su izvađeni sa dna reke najčešće menjaju ime. Nekada je to bilo pravilo ukoliko potopljena lađa provede više od 24 sata na dnu. Iako je potom vraćena u funkciju i popravljena, nepisano pravilo je bilo da joj vlasnik promeni ime. Istovremeno, brodari razlikuju "podavljene" i "potopljene" brodove. Oni koji su samo delimično potonuli zaslužuju prvi epitet, dok su potopljeni oni koji su preživeli katastrofu posle koje se nijedan njihov deo ne vidi iznad površine reke.

Nemci potapaju i brod "Šabac", u Savi, sedam kilometara od Ušća, a kod Ade Huje, krajem 1944. godine više različitih plovila poslali su na dno, s tim što je najveći broj kasnije izvađen, 1945. godine.

Brod "Otadžbina" je početkom septembra 1944. godine naleteo na minu kod Umke, zajedno sa šlepom "Nišava". "Otadžbina" je izvučena sa rečnog dna, dok "Nišava" do danas leži tamo. U blizini je bio podavljen i brod "Šar-planina" koji je donedavno bio podavljen u istoj oblasti, ali je nedavno izvučen na suvo i isečen.

- Savezničko bombardovanje 1944. godine pretvorilo je Bežanijski zimovnik u groblje brodova - dodaje Karović. - Među njima su bile lađe "Katarina Harle", tegljači "Kajmakčalan", "Kraljević Marko" i "Bosna" i putnički brodovi "Kraljica Marija" i "Cetinje". Svi oni su izvađeni, jer u protivnom zimovnik ne bi mogao da funkcioniše, a taj posao je obavljen 1945. Iste godine sa dna Dunava izvađeni su brodovi potopljeni u zemunskom pristaništu oktobra 1944, kada na dno odlaze minolovac "Petar Zrinski", kao i parni tegljači "Sisak" i "Božić".

Brod "Kosovo", napravljen 1915. godine bio je parni tegljač na točak. Danas je zariven u levu savsku obalu, 13 kilometara pre ušća Save i tamo čami već nekoliko decenija.

Tragedija broda "Niš" Među najveće posleratne tragedije ubraja se i potapanje putničkog broda "Niš" koji je plovio na liniji Beograd - Zemun do 9. septembra 1952. godine, kada se prevrnuo, zahvaćen jakom olujom. Tada je stradalo 128 putnika i tri člana posade. Izvučen je sa dna odmah sutradan.

Lađa na dnu Savskog jezera!

ZATVORENI šlep, koji je nosio oznaku "DRP 35706" potopile su nemačke trupe 18. oktobra 1944. godine u blizini Ade Ciganlije. Budući da je Savsko jezero nastalo tek kasnije, ovaj brod i dalje leži na dnu jezera, duboko ispod stotina hiljada kupača koji se svake godine osvežavaju na površini ovog beogradskog kupališta.

Gordana Karović upravo priprema obimnu knjigu o svim potopljenim lađama, a zahvaljujući njenom naporu imali smo uvid u neke od njih. U knjizi će biti prikazani i snimci ronilaca koji su uspeli da dosegnu do broda potopljenog na dnu najpopularnijeg beogradskog jezera.


Sudari na vodi

PARNI putnički brod na točak "Avala", koji ja napravljen 1869. godine, sudario se juna 1935. sa parnim tegljačem "Spasoje" i potonuo, ali je kasnije izvučen sa dna, dok su sličan udes imale i lađe "Franše d'Epere" i "Zagreb", parni putnički brodovi, koji su se sudarili kod Ada Huje, u noći aprila 1931. godine. Tada je "Zagreb" značajno oštećen, a "Franše d'Epere" je potonuo, ali je ubrzo izvađen.


Legenda

1. Brod "Kosovo", napravljen 1915. godine, leži na 13 kilometara od ušća Save

2. "Šabac" (1869) potopljen 1944.

3. Na ušću Tamiša tone trgovački brod Nikole Petrovića, a zatim patrolni čamac (1910) koji je razorila srpska artiljerija 1914.

4. Svetionik na ušću Tamiša u Dunav

5. Šlep "Kostolac 14" potonuo usled nailaska na minu 1944.

6. Parni putnički brod "Smederevo", motorni čamac "Rade" i senkeri tonu 1944.

7. "Belgrad" (1900) potopila ga srpska artiljerija 1915. kod Ritopeka

8. Tursku šajku sa sto vojnika potopili Srbi na ušću Mokroluškog potoka

9. "Otadžbina" (1896) i šlep "Nišava" potonuli kod Umke

10. "Šar-planina" (1940) podavljen kod Umke

11. U Bežanijskom zimovniku saveznici potopili više od 30 brodova 1944.

12. Kod Bežanijske kose Turci potopili pet brodova Demeta Dursa

13. Zatvoreni šlep "BPB 6769" naleteo na minu i potonuo kod Bele stene 1944.

14. Nepoznati plovni objekat potopljen kod skele u Umci

15. Brod koji nije potonuo, a nadamo se da neće: lađa tima "Akva i arheologija" mr Gordane Karović i tima istraživača