U susret izložbi u Konaku kneginje Ljubice, koja će biti otvorena 8. septembra i koja će se baviti burnim austrijsko-srpskim odnosima kroz vekove, „Beogradske priče“ dobile su priliku da ekskluzivno najave ovaj izuzetan kulturni događaj.

Svojim idejnim konceptom autori izložbe žele da predstave svu složenost, mnogostrukost i intenzivnost odnosa između Austrije i Srbije, koji se najčešće gledaju samo kroz vizuru Prvog svetskog rata. Autori izložbe su dr Hanes Lajdinger sa Univerziteta u Beču, dr Danilo Šarenac, naučni saradnik u Institutu za savremenu istoriju, i Vladimir Tomić, viši kustos Muzeja grada Beograda.

Početak u 16. veku

- Ti odnosi zapravo ne počinju 1836. godine, kada je Austrija, kao prva od velikih sila, uputila u Kneževinu Srbiju svog zvaničnog diplomatskog predstavnika - počinje priču jedan od autora, viši kustos Vladimir Tomić. - Ovi odnosi obuhvataju veoma dug hronološki luk koji je započeo još u prvim decenijama 16. veka, prodorom Turaka u srednju Evropu, srpskim seobama na sever, delimičnim proširenjem Habzburškog carstva na oblasti u kojima su živeli Srbi i stvaranjem Vojne krajine, svojevrsnog bedema prema širenju Otomanskog carstva. Srbi će i u narednim vekovima nastaviti svoje seobe i masovno učestvovati u svim habzburško-osmanskim ratovima vođenim na prostoru Balkanskog poluostrva, sve do kraja 18. veka, u iskrenoj nadi da će se uz pomoć Carevine osloboditi turske vlasti.

Početkom 19. veka, u doba Napoleonovih ratova, Habzburško Sveto rimsko carstvo postaje Austrijsko, dok Srbi u Prvom i Drugom ustanku započinju obnovu svoje državnosti. Tada dolazi i do direktnih diplomatskih kontakata, koji zbog niza okolnosti nisu ozvaničeni otvaranjem austrijskog konzulata u Beogradu 1810. godine.

- Ti odnosi ni u kasnijim vremenima nisu bili nimalo jednostavni - dodaje Tomić. - Oni su prolazili kroz brojne oscilacije i u raznim periodima su se kretali između velikih očekivanja, bliskosti, uzdržanosti, do nepoverenja i otvorenog sukoba. Ratovi za italijansko i nemačko ujedinjenje i Austro-ugarska nagodba 1867. godine prikazali su sve slabosti Carstva kao velike sile i uslovili su njegovo okretanje prema Balkanskom poluostrvu u nadi da će koliko-toliko sačuvati stečeni status. Upravo tada je na južnim granicama Carstva nastajala obnovljena nezavisna srpska država, koju je ono želelo da usmerava i kontroliše.

S druge strane, Srbija je nastojala da teško stečenu samostalnost ne samo očuva i proširi, već i da nastavi rad na nacionom objedinjavanju srpskog korpusa, što je direktno bilo u suprotnosti sa interesima podunavske monarhije. Upravo ta suprotnost političkih interesa dve države i različiti strateški planovi doveli su do kriza koje su dobila ubrzanje početkom 20. veka.

Kontrateža politici

- Stvarnost života običnih ljudi sa obe strane je sve vreme bila mnogo složenija. Uprkos političkim potresima, razvijale su se brojne ekonomske, kulturne, prosvetne, tehnološke, ali i svakodnevne, lične veze. One su imale neku sopstvenu dinamiku i istoriju, često predstavljajući veoma uspešnu kontratežu politici.

Ova izložba, kao i prateći, vrlo iscrpan katalog, pokušavaju da prikažu upravo tu dimenziju gusto isprepletanih, bliskih, ali u isto vreme komplikovanih odnosa dva naroda, time ne zanemarujući političke suprotnosti koje su, na kraju dovele do rata.

Veoma važan segment izložbe biće tema Srbi iz Austrije kao svojevrsna spona između dve države. Oni će se u revoluciji 1848. godine izboriti za Srpsku Vojvodinu, koje je postala važan element nacionalnog buđenja Srba u 19. veku. Poznati pod imenom „Nemačkari“, oni su u prvoj polovini 19. veka bili stubovi modernizacije srpske države i društva, od državne administracije do prosvete i kulture. Zanimljiv je podatak da su svi profesori Liceja (1838), današnjeg Beogradskog univerziteta, i članovi Društva srpske slovesnosti (1841), današnje Srpske akademije nauka i umetnosti, bili Srbi „iz preka“.


PUTOPISCI I SLIKARI

ZA Feliksa Kanica i njegovo delo o Srbiji se većinom zna, ali je manje poznato da su još od 16. veka mnogi austrijski putopisci, slikari i naučnici, na proputovanju Dunavom boravili u Srbiji i slikali i opisivali njene predele i stanovnike.

Njih su u različitim istorijskim epohama pratili graditelji, inženjeri, zanatlije... Obnavljanjem srpske državnosti u 19. veku, mnogi od njih su zauvek ostali u Srbiji, gde su osnivali porodice i postajali istaknuti članovi srpskog društva. Đorđe Vajfert je jedan od najboljih primera.


BEČKI ĐACI

SRPSKOJ i austrijskoj javnosti dobro su poznate ličnosti Dositeja Obradovića i Vuka Stefanovića Karadžića, ili podatak da su se mnogi srpski istaknuti naučnici školovali u Beču.

- Ipak, manje je poznato, na primer, da je Anastas Jovanović 1854. godine načinio prve stereoskopske snimke Beča, ili da je Paja Jovanović naslikao čak petnaestak portreta cara Franca Jozefa, od kojih jedan ukrašava odaje dvorca u Šenbrunu.

Dobar primer tih isprepletanosti veza je i bečki slikar srpskog porekla Eugen Ladislav Petrović, čija se većina radova čuva u Muzeju grada Beča.


SREDIŠTE KULTURNE ELITE

VAŽAN podatak koji nam Tomić iznosi, jeste da je od sredine 18. do sredine 19. veka Beč bio središte srpske novovekovne književne i kulturne elite.

- Opšte je poznato da je tamo štampano prvo izdanje Vukovog Srpskog rječnika 1818. godine - dodaje Tomić. - Ipak, manje je poznato da je prva srpska knjiga štampana u Beču još 1741. godine. Bila je to „Stematografija“ Hristifora Žefarovića. Do 1900. godine u Beču je štampano 1.150 srpskih knjiga.