Najvažniji pravoslavni hram srednjovekovnog Beograda bio je posvećen Uspeniju Presvete Bogorodice i nalazio se na sadašnjem uzvišenju iznad donjeg kalemegdanskog grada. To je bilo ubedljivo najbitnije duhovno okupljalište naših predaka pre nego što je u njega stigao Sulejman, otomanski osvajač, 1521. godine.

Tada je hram pretvoren u džamiju i tako je ova građevina postojala naredna dva veka, pre nego što je nestala u austrijsko-turskom sukobu u drugoj deceniji 18. veka. Kada nas stručnjaci podsete kakve dragocenosti su se nekada nalazile u ovom hramu, shvatamo koliko je ovo bilo bitno mesto u prošlosti ovog naroda...

Crkva uporište

- Urbanizacija Srbije je dosta pozna, i kreće od 14. veka sa napretkom rudarstva - kaže za „Novosti“ dr Marko Popović, naučni savetnik Arheološkog instituta. - Srbija do tada nema urbanu prestonicu, kako je bilo u doba Nemanjića, sa vladarskim dvorom i kompleksom dvorova. Tek posle dolaska despota Stefana, koji Beograd pretvara u svoju prestonicu, grad dobija urbanu fizionomiju koja je potpuno jednaka drugim urbanim centrima onovremene Evrope. U okviru grada bila je i glavna gradska crkva, u ono vreme već organizovana kao manastir i sedište mitropolita. U 15 veku se kaže da je to Uspenski manastir.

DŽAMIJA Posle pada Beograda u otomanske ruke 1521. godine, sultan Sulejman je pretvorio Hram Uspenija Presvete Bogorodice u džamiju, i odmah po osvajanju grada održao u njoj prvo islamsko bogosluženje. Hram je od tada, pa do njegovog konačnog nestanka sa kalemegdanskog lica bio džamija.

U to vreme naš grad bio je glavno hrišćansko uporište koje je trebalo da spreči prodor Osmanlija ka centru Evrope. Zato je despot bio blizak sa Mađarima, jer su imali zajedničku pretnju: prodor Turaka sa istoka.

- Beograd je imao episkopiju još u ranohrišćansko vreme, pre četvrtog veka, da bi u 11. veku crkvena organizacija bila vrlo jaka, a gradska crkva je imala svoje svetinje - nastavlja dr Popović. - To je značilo da mu je populacija bila ozbiljna i hristijanizovana. U tom hramu nalazila se čuvena čudotvorna ikona Bogorodice, koja će kasnije vekovima biti čuvana kao zaštitnica grada. Ona se pominje i početkom 14. veka kada je kraljica Simonida došla ovde da poseti kralja Dragutina i njegovu suprugu i da se posebno pokloni čudotvornoj ikoni.

Relikvije

Čudotvorna ikona čuvana je u Hramu Uspenija Presvete Bogorodice kao najveća beogradska svetinja do 1521. godine, kada u grad ulaze Osmanlije. U tom trenutku su, pored ove ikone, u crkvi čuvane mošti Svete Petke, deo moštiju svete carice Teofane, i relikvijar sa delovima ruke svetoga cara Konstantina Velikog. To je bilo neizrecivo vredno duhovno blago pravoslavnih stanovnika Beograda.

Posle osvajanja grada, Sulejman proteruje značajan deo srpskog stanovništva put Konstantinopolja, odnosno Carigrada, odnosno Istanbula i tamo ih naseljava u obodno naselje koje se zvalo Beligrad mahala. I danas u tom gradu postoji Beligrad ormani ili Beogradska šuma, prelepi park koji je dobio ime po našim precima koji su morali da budu iseljeni u okolinu Istanbula. Oni su bili zaduženi za održavanje vodovoda i izvora iz kojih se ovaj grad snabdevao vodom.

- Tako je sultan Srbima dozvolio da pored carigradskog bedema podignu Crkvu Bogorodice Beogradske, što je bila velika privilegija - dodaje dr Popović. - Mošti svete Petke je pod sultanovom ucenom otkupio carigradski patrijarh, da ih vladar ne bi uništio, a u 17. veku one su ustupljene vlaškom vojvodi, pa su sada u gradu Jaši, u Rumuniji. Tada se gubi trag beogradske ikone Bogorodice. Nažalost, Crkvu Bogorodice Beogradske, koja je ubrzo prešla u grčke ruke, spalili su Turci. Sve do tog dana u njoj su bile srpske ikone sa signaturama iz 16. veka.

Istraživanja

Pre nekoliko decenija Beograd je imao skromne podatke i brojna predanja o postojanju Hrama Uspenija Presvete Bogorodice, ali pred arheolozima je ostao zadatak da ih naučno potvrde. Dr Popović je istraživanja počeo još kao student, da bi 1968. godine i vodio projekat ispred beogradskog Zavoda za zaštitu spomenika. Jedno od osnovnih pitanja za sve istraživače bilo je: gde se nalazila crkva Uspenija Presvete Bogorodice?

- Posebnu motivaciju dobili smo posle otkrića dela mermernog nadvratnika te razorene crkve, koji je pronađen u deponiji kamena u Donjem gradu. Iz njega se saznalo da je crkvu obnovio despot Stefan Lazarević, da joj je prizidao pevnice, ali taj kamen, sam po sebi nije mogao da pokaže gde je crkva bila.

Tada nastupa težak deo istraživanja i prikupljanje raznorodnih planova i izvora rasutih po različitim delovima Evrope. Najzad, kada su arheolozi analizom odredili šire mesto gde je hram mogao da se nalazi, 1977. godine krenuli su u sondaže i došli do poražavajućeg rezultata da je ceo prostor denivelisan za oko šest do sedam metara u doba austrijske vlasti tokom prvih decenija 18. veka. Na prostoru gde su očekivali da će naići na crkvu, nije bilo ničega!

- U padini smo uočili zidove koji su virili. Oni su bili oko 20 metara ispod nasipa, pa nas je čekao ogroman posao - morali smo da skinemo 20.000 kubnih metara zemlje, očistili smo stene na kojima stoji Gornji grad i u podnožju smo otkrili relativno dobro očuvane ostatke Mitropolijskog dvora, ali ne i crkve. Doduše, ostaci i položaj dvora tačno su nam pokazali mesto na kojem je mogla da bude crkva.

MONAŠKE KELIJE U steni iznad Mitropolijskog dvora nalaze se dve omanje veštačke pećine. Stručnjaci „Beogradske tvrđave“ rekli su nam kako nije isključeno da su to bile kelije u kojima su bili isposnici, odnosno srednjovekovni beogradski monasi.

Tako je, od same crkve, pronađen deo nadvratnika, deo kamene posude za bogojavljensku vodicu koja je pronađena u priprati. Urađena je slično kao i plastična dekoracija u Ljubostinji što govori da tačno odgovara vremenu kada je despot Stefan obnavljao crkvu. Posebno uzbudljiv nalaz je bilo parče bronze, koje je bilo deo crkvenog zvona!

- Ono nam je pokazalo da su Turci, na licu mesta, kraj same crkve, razbili crkvena zvona i pretopili bronzu, ali je jedno malo parče ostalo, sa delom ćiriličnog natpisa od tri slova. To je bilo dovoljno da znamo da smo otkrili deo zvona sa ovog dragocenog hrama. Za utehu, ostali su značajni ostaci Mitropolijskog dvora, ogromna građevina od koje je ostao podrum, deo prizemlja, i čak jedan mali deo zida koji bi mogao da odgovara nivou sprata. Dimenzije osnove su čak 30 sa 60 metara.

Dr Popović objašnjava da se u dvoru nalazila velika sala sa jednom peći, ali i jedna fontana kroz koju je proticala voda.

- Moja je pretpostavka da je reč i o danas postojećem izvoru Svete Petke i da je voda akumulirana u velikoj cisterni koja se nalazila između dvora i crkve - kaže dr Popović. - Razlog postojanja te cisterne je isključivo posebnost te vode, pošto su se sa druge strane zida ispred oltara nalazile mošti Svete Petke.

Izvor je, inače, ostao u pamćenju Beograđana sve vreme turske okupacije, jer hrišćani nisu mogli da ulaze u tvrđavu niti posećivati izvor sve do prve austrijske okupacije koja je počela 1717. godine. Čim im je to omogućeno, hrišćani su počeli toliko masovno da dolaze, da je čak austrijski komandant zapisao kako je održavanje reda vrlo komplikovano.

Građevina, koju su Osmanlije pretvorile u džamiju konačno je postradala upravo u opsadi iz 1717. godine. Kako objašnjava naš sagovornik, u njenoj neposrednog blizini nalazio se karavan - saraj sultana Sulejmana, koji su Turci koristili kao skladište baruta. Tokom bitke Austrijanci su pogodili to skladište, a strahovita eksplozija koja je usledila uništila je sve srednjovekovna zdanja i čitavu urbanu strukturu koja je preostala u Donjem gradu.

Na mestu pored Mitropolijskog dvora, gde su arheolozi zaključili da se nalazio oltar nekadašnje crkve, stručnjaci su poboli improvizovani krst kako bi označili mesto nekadašnjeg najvažnijeg sabornog beogradskog hrama.


NASTANAK PRESTONICE

Staro predanje kaže da je despot Stefan tokom šetnje Kruševcem sreo jednog od malobrojnih veterana Kosovske bitke, koji je preživeo sukob, ali mu je lice bilo u ožiljcima. On je, navodno, mladom despotu savetovao da potraži drugu prestonicu, što je ovaj na kraju i uradio. Rekao mu je da potraži „mesto gde se vetrovi, vode i carstva sudaraju“ i tako je izbor pao na Beograd.