NAŠ grad najkraće je bio prestonica neke države. Od svih podataka vezanih za Beograd, ovaj najviše zbunjuje. Kada kažemo „prestonica“ mislimo pre svega na ono što označava koren tog pojma, odnosno na činjenicu da je neki vladar smestio svoje prestono mesto baš u Beograd. A tako se mnogo krunisanih glava raznih vera i nacija borilo da zauzme Beli grad!

Ovim rečima za „Novosti“ počinje priču Tamara Ognjević, istoričar umetnosti i književnica.

- Ako je verovati Britanskoj enciklopediji, za prevlast u našem gradu ratovalo se čak 115 puta - kaže Ognjević. - Pojedini autori ga nazivaju „Vratima rata“, pa je možda upravo ta činjenica bila presudna da Beograd zadugo ne bude prestonica.

Iako su Srbi ovde proveli mnogo manje vremena u odnosu na Rimljane, Turke ili Vizantince, tokom protekla dva milenijuma svog burnog i kobnog postojanja naš grad bio je samo prestonica Srbije, a zatim i Jugoslavije - kaže Tamara Ognjević, autorka monografije „Blago Srbije, kulturno istorijska baština“.

- Za sve ove gospodare Beograda grad je bio strateški važno utvrđenje, pa se na Beogradskoj tvrđavi uglavnom srećemo sa vojnim objektima. Tek sa despotom Stefanom Lazarevićem Beograd prvi put u svojoj istoriji početkom 15. veka postaje prestonica i grad dobija pravi dvorski kompleks u kome stoluje vladar, a ne neki vladarski izaslanik - objašnjava ova naučnica koja se bavi istraživanjem srpskih dvorova, vladarskih gozbi i drugih kulturnih obrazaca iz života vladara i aristokratije na tlu srednjovekovne Srbije, i one novijeg doba.

- Brojni izvori upućuju da je Beograd došao u posed nekog srpskog vladara krajem 13. veka kada ga kao deo miraza svoje ugarske neveste Kateline dobija kralj Dragutin Nemanjić. Nema, međutim, podataka, a ni arheoloških tragova da je najstariji sin Jelene Anžujske ovde imao svoj dvorac.

Prava pomama za gradnjom dvorskih kompleksa počinje 1830, kada knez Miloš Obrenović prenosi svoju prestonicu iz Kragujevca i Požarevca u Beograd na današnju Varoš kapiju.

- Čudesno je s kakvom energijom knez Miloš gradi konake na Varoš kapiji i u Topčideru. On ima potpuno jasnu ideju šta sve treba da čini i dvorski kompleks i urbano okruženje koje definiše pojam vladarskog sedišta. Tako uz dva beogradska konaka koji su građeni u takozvanom balkanskom stilu odmah daje da se sazidaju crkve, kafane, česme, škola. Paralelno sa gradnjom objekata teče i promena kulturnih obrazaca, a Beograd se zahvaljujući pre svega sposobnosti vladarskog doma da brzo usvaja određene za ono vreme napredne ideje, transformiše u evropsku metropolu - objašnjava naša sagovornica.

Za manje od jednog veka u Beogradu je nastalo čak osam vladarskih rezidencija. Osim pomenutih konaka u Topčideru u Pionirskom parku je jedna luksuzna kuća pretvorena u dvor, da bi potom na istom prostoru bio sazidan dvor kneza Mihaila, današnji Stari i Novi dvor. Kompleks dvorova na Dedinju koji čine Kraljevski i Beli dvor, poslednji je sagrađen u nizu vladarskih rezidencija na tlu Beograda. Dva od navedenih dvorova nestala su zauvek, i to ne u oružanim sukobima, već u nezapamćenom ratu dinastija koji je tragično okončan pre tačno 110 godina ubistvom poslednjeg Obrenovića i njegove supruge, upravo u jednom od tih nestalih dvorova.

Tamara Ognjević kaže da je stari konak, ili Simićeva kuća - koju je u prvoj polovini 19. veka na potezu gde se danas nalazi park između Starog i Novog dvora na Terazijama - mesto na kome se šest decenija krojila istorija Srbije i njene dve dinastije. Pored njega je bio dvor Kneza Mihaila, sagrađen prema projektu Koste Šrepalovića, koji je porušen uoči Prvog svetskog rata kako bi se tu zidao današnji Novi dvor, nekad rezidencija kralja Aleksandra Karađorđevića.

- Knez Mihailo nikako nije želeo da živi u Starom konaku, pa je šezdesetih godina 19. veka sazidana zgrada u duhu istoricizma koja iako namenjena da bude dvor nikada neće služiti u tu svrhu. Naime, knez je odlučio da ostane u omraženom starom konaku, a ovu zgradu je ustupio ondašnjem ministarstvu spoljnih poslova. Pošto je imala prizemlje i sprat, tokom vremena se u prizemlje uselilo Ministartstvo policije. Tako su dva ministarstva istisla jednog kneza - uz osmeh kazuje priču o nesuđenom dvoru naša sagovornica.

Stari konak ili Simićeva kuća porušen je 1904. Zli jezici kažu da ne inspiriše neke nove zaverenike na svrgavanje vladara s prestola. Činjenica je, međutim, da je nestankom upravo ove zgrade izgubljen važan svedok kulturne istorije. Stari konak je ona dinamična žila kucavica u kojoj se živelo, obedovalo, držala savetovanja, rađalo i umiralo.

Tu su doneli ubijenog kneza Mihaila iz Topčidera, kada je ceo Beograd došao da mu oda poštu. Tu su ubijeni Draga i Aleksandar, ali tu su se održavali i prvi balovi, saloni, koncerti, svečane večere. Jedan mali broj fotografija i crteža danas svedoči o tome kako su izgledale pojedine prostorije u ovoj rezidenciji. Nažalost, vrlo malo dvorskog inventara je sačuvano a pojedini predmeti iz salona kraljice Natalije nalaze se u Muzeju grada Beograda. Muzej istorije Srbije takođe baštini izuzetne zbirke u kojima se čuvaju predmeti dinastije Obrenović i Karađorđević, a zanimljivih predmeta ima i u riznici Crkve Svetog Marka na Tašmajdanu, gde su sahranjeni Draga i Aleksandar. Razmišljanje Tamare Ognjević da bi vredelo objediniti ove zbirke i imati stalnu postavku o vladarskim porodicama Srbije temelji se na uverenju da je to odličan način da publika sazna više i o domaćim dinastijama, ali i o Beogradu, koji je tek sa srpskim vladarima postao prestonica.

ZAMALO DVOR

Čuveno Kapetan Mišino zdanje na Studentskom trgu, zidano po projektu češkog arhitekte Jana Nevolea sredinom 19. veka, trebalo je da i samo bude dvor. Ambiciozni podunavski kapetan bio je nameran da svoje veliko imanje oplemeni i krunom. Kako drugačije nego bračnim vezama?

Tako je naumio da svoju temperamentnu i politički ambicioznu kćer Sarku uda za princa Đorđa Karađorđevića, sina Alekse Karađorđevića i Marije Torokine, kćeri dvorskog feldmaršala Romanovih. Aleksa je bio stariji sin Karađorđev, pa mu je to davalo izvesna prava u redosledu nasleđivanja prestola. Brak je sklopljen, pa se srpski milioner dao na zidanje luksuznog zdanja koje i danas ima jednu od najlepših svečanih dvorana u Beogradu. Smutna politika i stalni izgoni i prevrati osujetili su ovaj ambiciozni plan, pa je kapetan Miša Anastasijević odlučio da nesuđeni dvor pokloni svom narodu u obrazovne svrhe. U zgradu se već 1863. uselila Velika škola iz koje je nastao današnji Beogradski univerzitet.