GODINU dana pred smrt, osamdesetogodišnji Dimitrije Krestić, arhimandrit krušedolski, shvatajući značaj prosvećivanja svog naroda, 1842. godine pokrenuo je inicijativu da se osnuje Prvo čitalište u Srba. Zahvaljujući toj ideji, koju su tada oberučke prihvatili ugledni građani ove sremske varošice, danas pune 174 godine postoji Srpska čitaonica u Irigu.

Jedini sačuvani dokument koji svedoči da je iriška Čitaonica najstarija ustanova te vrste kod Srba, jesu "Pisma Dositeja Obradovića" iz 1833. godine, koju je Čitaonici, povodom osnivanja, poklonio prvi srpski knjižar Gligorije Vozarović. Ova knjiga i danas se čuva u sefu ove kulturne ustanove, koja u fondu ima 46.629 knjiga.

Krestić, iguman manastira Krušedol, zlatnim slovima upisan je u istoriju srpske kulture. Rodio se 1762. u Irigu, gde je i završio osmoletku. Od rane mladosti bio je naklonjen monaškom životu, te 1775. odlazi u manastir Krušedol. Krajem 18. i početkom 19. veka, koje je označeno kao vreme teškog i mučnog napredovanja, kao period kada počinje definitivan obračun sa feudalnim poretkom u Evropi, kada se mobilišu nove snage za borbu starog i dogmatskog, a za nove društvene, ekonomske i duhovne vrednosti, Krestić, kao istaknuti čovek crkve i uticajna ličnost u karlovačkoj mitropoliji, bori se za humanizam i zalaže za novi filozofski pravac zasnovan na racionalističkim shvatanjima prirode i društva. Kao poslanik u Narodno-crkvenom saboru u Karlovcima imao je kontakt sa viđenijim ljudima toga doba. Jedan od njih, bio je i Dositej Obradović, koji je igumanu evocirao uspomene na boravak u Hopovu i Irigu.

PRVA ADRESA U "SRBSKOJ ŠKOLI" PRVOBITNA Čitaonica nalazila se u zdanju iriške "Srbske škole", na mestu nekadašnje Direkcije poljoprivredne zadruge, da bi 1962. bila izmeštena u zgradu u kojoj se danas nalazi Turistička organizacija opštine Irig. Konačnu adresu pronašla je u zgradi Doma kulture, u koju je preseljena pre 15 godina, gde je i danas.

U takvim okolnostima veoma obrazovan Dimitrije, pokreće inicijativu za osnivanje čitaonice, u kojoj su ga podržali Irižani. Međutim, on postaje i njen prvi dobrotvor. Njegovim prilogom od 100 forinti i portretom, radom slikara Jovana Popovića, koji se danas nalazi u Patrijaršijskom muzeju u Beogradu, stvoreni su uslovi za početak rada čitaonice, a posebno za pretplatu na ilirske, peštanske i nemačke novine. Njegovim primerom krenuli su i mnogi drugi Irižani, koji su svesrdno pomagali čitaonicu.

- Cilj osnivanja čitaonice bio je da se kupuje svaka srpska knjiga, ili novine, koje se pojave, posebno "Serbske narodne novine", "Serbski narodni list" i knjige koje je izdavala Matica srpska, kako bi se na taj način pomogla srpska književnost - kaže Vera Novković, direktorka Srpske čitaonice u Irigu, otvarajući knjigu Dositeja sa posvetom Vozarovića.

Idejni otac Srpske narodne čitaonice iriške, kako je nosila naziv u njegovo vreme, koja sa ponosom nosi epitet najstarije, umro je 10. marta 1843. Ubrzo posle smrti ovog umnog čoveka, koji je sebi za života podigao spomenik i ušao u istoriju svog naroda, Đorđe Kuljančić, advokat iz Pešte, objavio je knjigu, u kojoj je pesma na sedam strana posvećena Dimitriju Krestiću, a završava se stihovima:

"Smrtištu

neka je zemlja

Tvome laka

Spomenik večnij

si digao sam

Biće ti sjajnom

svedočanstvo vreme".


-Vera Novković, direktorka Srpske čitaonice, sa Dositejevim "Pismima" i specijalnom kutijom u kojoj se knjiga čuva


RATOVI

TOKOM 174 godine postojanja, Srpska čitaonica u Irigu nije radila samo u dva perioda - za vreme Prvog i Drugog svetskog rata.

ARHIMANDRIT KRIO KARAĐORĐA

POSLE gušenja Prvog srpskog ustanka u Srbiji 1813. godine, Krestić je u manastir Krušedol sklonio vođu ustanka Karađorđa, koga je neko vreme krio od austrijskih vlasti.


"Pisma Dositeja Obradovića" sa posvetom darodavca Gligorija Vozarovića, prvog srpskog knjižara